અમેરિકા અને નેધરલેન્ડના હેગ સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ (ICC) વચ્ચેનો ગજગ્રાહ હવે ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા આ આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતનું અસ્તિત્વ ખતમ કરવા અથવા તેને નબળી પાડવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે એક મોટું અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ તાજેતરમાં જ આઇસીસી (ICC) ને ‘ઈંટ-થી-ઈંટ વગાડીને ધ્વસ્ત’ કરવાની ખુલ્લી ધમકી આપી છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો આરોપ છે કે આ કોર્ટ અમેરિકાના દુશ્મન દેશો અને સંગઠનોના ઈશારે કામ કરી રહી છે. અમેરિકાને ડર છે કે આ અદાલત તેના સૈનિકો અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ વિરુદ્ધ યુદ્ધ અપરાધો (War Crimes) ના મામલામાં કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી ગજગ્રાહ અને અમેરિકાના આક્રમક પ્લાન અંગેનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

અમેરિકાના વિદેશ વિભાગે (State Department) આઇસીસીને રાજદ્વારી રીતે એકલી-અટૂલી પાડી દેવા માટે પોતાની તમામ તાકાત લગાવી દીધી છે. અમેરિકા હવે સીધી રીતે એવા દેશો પર દબાણ લાવી રહ્યું છે જેઓ અમેરિકન આર્થિક મદદ (એઇડ) પર નિર્ભર છે, જ્યાં અમેરિકી સૈન્ય મથકો આવેલા છે અથવા જેઓ અમેરિકી સુરક્ષા દળો સાથે મળીને કામ કરે છે.

સાથ આપનારા દેશોને વિઝા રદ અને આર્થિક પ્રતિબંધોની ધમકી
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે તેની આર્થિક મદદ મેળવતા દેશો ખુલ્લેઆમ જાહેરાત કરે કે તેઓ અમેરિકી સૈનિકો અને અધિકારીઓ પર આઇસીસીના કોઈપણ આદેશ કે કાનૂની અધિકાર ક્ષેત્રને માન્ય રાખશે નહીં. જે દેશો અમેરિકાની આ વાત સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી રહ્યા છે, તેમને વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) દ્વારા આકરી ચેતવણીઓ આપવામાં આવી રહી છે. અમેરિકાએ સાફ કરી દીધું છે કે આઇસીસીને સમર્થન આપનારા દેશોના નાગરિકોના વિઝા રદ કરવા, ટ્રાવેલ બેન (મુસાફરી પર પ્રતિબંધ) લાદવા અને નવા કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવા જેવા પગલાં લેવામાં આવશે.

શા માટે આઇસીસી પાછળ પડ્યું છે અમેરિકા?
અમેરિકા અને આઇસીસી વચ્ચેની આ દુશ્મની નવી નથી. આ વિવાદના મૂળિયા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળ (૨૦૧૭ થી ૨૦૨૧) માં રહેલા છે. તે સમયે આઇસીસીએ અફઘાનિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકી સૈનિકો દ્વારા કરાયેલા કથિત યુદ્ધ અપરાધોની સત્તાવાર તપાસ શરૂ કરી હતી. આ પગલાથી ગુસ્સે ભરાયેલા ટ્રમ્પ પ્રશાસને તત્કાલીન સમયે અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશ ઇઝરાયેલની સૈન્ય કાર્યવાહીઓની તપાસ કરનારા આઇસીસીના અનેક ઉચ્ચ અધિકારીઓ પર આકરા પ્રતિબંધો લાદી દીધા હતા.

હાલમાં અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો સહિતના ટોચના અધિકારીઓ વિવિધ દેશોના રાષ્ટ્રીય વડાઓને સીધા ફોન કરીને દબાણ કરી રહ્યા છે કે તેઓ આઇસીસીનું સભ્યપદ છોડી દે અને આ કોર્ટને આપવામાં આવતું વાર્ષિક ફંડિંગ (નાણાકીય મદદ) તાત્કાલિક ધોરણે રોકી દે.

ઈરાન, અલ સાલ્વાડોર અને યુદ્ધ અપરાધોનો પેચ
આ વિવાદ પાછળ કેટલાક ચોક્કસ સૈન્ય ઓપરેશન્સ પણ જવાબદાર છે. તાજેતરમાં જ માનવાધિકાર સંગઠન 'ડેમોક્રેસી ફોર ધ આરબ વર્લ્ડ નાઉ' (DAWN) દ્વારા આઇસીસી સમક્ષ માંગ કરવામાં આવી હતી કે ઈરાન સંબંધિત મામલાઓમાં અમેરિકાના કથિત યુદ્ધ અપરાધોની તપાસ થવી જોઈએ. જો કે વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ આ આરોપોને સદંતર ફગાવી દીધા છે, પરંતુ તેમણે સ્વીકાર્યું છે કે આ પ્રકારની ફરિયાદોના આધારે આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટ ભવિષ્યમાં અમેરિકા વિરુદ્ધ તપાસના આદેશ આપી શકે છે.

શું છે આઇસીસી (ICC) અને અમેરિકા કેમ તેનો સભ્ય નથી?
ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ (ICC) ની સ્થાપના વર્ષ ૨૦૦૨ માં રોમ સંધિ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. તેનું મુખ્ય મથક નેધરલેન્ડના હેગ શહેરમાં આવેલું છે. આ અદાલત વૈશ્વિક સ્તરે નરસંહાર, માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓ અને ભયાનક યુદ્ધ અપરાધોની તપાસ અને સુનાવણી કરે છે.

સભ્ય દેશો: હાલમાં દુનિયાના ૧૨૪ દેશો આઇસીસીના સક્રિય સભ્યો છે.

​​​​​​​આ દેશો સભ્ય નથી: વિશ્વની મહાસત્તા ગણાતા અમેરિકા, ચીન, રશિયા અને ભારત આ કોર્ટના સભ્યો નથી.

અમેરિકા પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષા બાબતે એટલું સંવેદનશીલ છે કે વર્ષ ૨૦૦૨ માં તેણે ‘અમેરિકન સર્વિસ-મેમ્બર્સ પ્રોટેક્શન એક્ટ’ પસાર કર્યો હતો. આ કાયદાને મજાકમાં ‘ધ હેગ ઇન્વેઝન એક્ટ’ (The Hague Invasion Act) પણ કહેવામાં આવે છે. આ કાયદો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને એવો અસાધારણ અધિકાર આપે છે કે જો ભવિષ્યમાં આઇસીસી દ્વારા કોઈપણ અમેરિકી સૈનિક કે અધિકારીની ધરપકડ કરવામાં આવે અથવા હિરાસતમાં લેવાય, તો તેને છોડાવવા માટે અમેરિકા હેગ શહેર પર લશ્કરી હુમલો પણ કરી શકે છે. અમેરિકાનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે રાજકારણથી પ્રેરિત કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતના કાયદાઓથી પોતાના જવાનોનું રક્ષણ કરવું એ તેની પ્રથમ પ્રાથમિકતા છે.