ભારતમાં નાગરિકતા પ્રમાણપત્રો અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. પહેલા આધાર કાર્ડને નાગરિકતાનો પુરાવો માનવામાં આવતો ન હતો. પછી એસઆઇઆર આવ્યું. હવે, વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે પાસપોર્ટ ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. આથી, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો પાસપોર્ટ ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો નથી તો કયો દસ્તાવેજ નાગરિકતા સાબિત કરે છે?

પાસપોર્ટ સેવા દિવસ પર, વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી કે પાસપોર્ટ ફક્ત એક મુસાફરી દસ્તાવેજ છે. તે વિદેશ યાત્રા, કોન્સ્યુલર સેવાઓ અને વિદેશમાં ઓળખ માટે જારી કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેને નાગરિકતાનો નિર્ણાયક પુરાવો માનવામાં આવતો નથી.

આ વિચિત્ર લાગે છે કારણ કે, પાસપોર્ટ અધિનિયમ 1967 હેઠળ, પાસપોર્ટ ફક્ત ભારતીય નાગરિકોને જ જારી કરી શકાય છે. જારી કરવા માટે પોલીસ ચકાસણી, ચકાસણી અને ઘણા દસ્તાવેજોની સંતોષની જરૂર પડે છે. છતાં, સરકાર તેને નાગરિકતાનો નિર્ણાયક પુરાવો માનતી નથી.

સરકાર કહે છે કે જો પાછળથી ખબર પડે કે ખોટી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને પાસપોર્ટ મેળવવામાં આવ્યો છે તો તેને જપ્ત અથવા રદ કરી શકાય છે. ભારતમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કોઈ એક સાર્વત્રિક દસ્તાવેજ નથી. જો તમે આધાર, પાસપોર્ટ અથવા રેશન કાર્ડને નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે માનો છો, તો તમે ખોટા છો.

આધાર કાર્ડ નાગરિકતાનો સ્પષ્ટ પુરાવો નથી (માત્ર રહેઠાણનો પુરાવો), મતદાર ઓળખપત્ર મતદાર યાદીમાં નામનો પુરાવો છે, પરંતુ નાગરિકતાનો નિર્ણાયક પુરાવો નથી, પાન કાર્ડ ફક્ત કર ઓળખપત્ર છે, રેશનકાર્ડ કલ્યાણકારી યોજનાઓનો પુરાવો છે, પાસપોર્ટ મુસાફરી દસ્તાવેજ, નિર્ણાયક પુરાવો નથી તો નાગરિકતાનો પુરાવો શું છે?

ગૃહ મંત્રાલય અનુસાર, ભારતીય નાગરિકતા અધિનિયમ 1955 હેઠળ નક્કી કરવામાં આવે છે. નાગરિકતા જન્મ, વંશ, નોંધણી, નેચરલાઈઝેશન અથવા પ્રાદેશિક વિલીનીકરણ દ્વારા મેળવી શકાય છે. ભારતે ક્યારેય રાષ્ટ્રીય નાગરિકતા કાર્ડ જેવો દસ્તાવેજ બનાવ્યો નથી. મોટાભાગના ભારતીયો જે જન્મથી નાગરિક છે તેમની પાસે અલગ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર નથી. જેમણે નોંધણી અથવા નેચરલાઈઝેશન દ્વારા નાગરિકતા મેળવી છે તેમને જ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે.