છત્તીસગઢ વકફ બોર્ડે એક જાહેરાત કરી છે જેણે બધાને ચોંકાવી દીધા છે. બોર્ડે જણાવ્યું છે કે ઓગસ્ટ 2026થી, જો કોઈ મુસ્લિમ છોકરો કે છોકરી બિન-મુસ્લિમ સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે, તો તેમણે પહેલા વકફ બોર્ડની પરવાનગી લેવી પડશે. આનો અર્થ એ છે કે બોર્ડની પરવાનગી વિના લગ્ન થઈ શકશે નહીં. વધુમાં, હવે નિકાહ સમારંભો કરનારા બધા મૌલાનાઓએ નોંધણી કરાવવી પડશે. નોંધણી વિના, કોઈ મૌલાના નિકાહ કરી શકશે નહીં. આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ કાર્યવાહીનો સામનો કરશે. આથી હવે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે કે શું વકફ બોર્ડને ખરેખર આ અધિકાર છે? શું બંધારણ તેને મંજૂરી આપે છે, અને બોર્ડ કોઈના લગ્નમાં આટલો રસ કેમ ધરાવે છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ મુકેશ કિશોર સાથે વાત કરવામાં આવતા મુકેશ કહે છે, "આ એકદમ અશક્ય છે.

મુકેશે કહ્યું, "વકફ બોર્ડનો આ પ્રસ્તાવ તેની મર્યાદાઓ ઓળંગી રહ્યો છે. વકફ એક્ટ 1995 હેઠળ, બોર્ડ ફક્ત મસ્જિદો, કબ્રસ્તાનો અને દાન કરેલી જમીન જેવી મુસ્લિમ મિલકતોનું સંચાલન કરવા માટે અધિકૃત છે. આ કાયદામાં ક્યાંય એવું કહેવામાં આવ્યું નથી કે બોર્ડ લગ્નોને નિયંત્રિત કરી શકે છે અથવા પરવાનગી આપી શકે છે.મુકેશ કિશોરે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, "જો બોર્ડ લગ્ન માટે પરવાનગીને શરત બનાવે છે, તો તે બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવનસાથી પસંદ કરવાના અધિકાર પર સીધો હુમલો છે. વધુમાં, તે કલમ 25 અને 26 હેઠળ ગેરંટી આપવામાં આવેલી ધાર્મિક સ્વતંત્રતામાં બિનજરૂરી દખલ છે.

બંધારણમાં આને મંજૂરી જ ન હોવાનો સુપ્રીમના વકીલની કેફિયત

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ઘણા નિર્ણયોમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે કોઈપણ પુખ્ત વ્યક્તિને પોતાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી લગ્ન કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. આ અધિકાર કલમ ​​21 હેઠળ જીવનની સ્વતંત્રતાનો ભાગ છે. કોઈ બોર્ડ, કોઈ સંસ્થા, કોઈ સરકાર કાનૂની આધાર વિના આ અધિકારમાં દખલ કરી શકે નહીં.

મુકેશ કિશોરે બીજો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો: "કલમ 25 અને 26 પર બે પ્રકારની ચર્ચા થઈ શકે છે. એક પક્ષ કહેશે કે બોર્ડ ફક્ત મુસ્લિમ કાયદાના અમલીકરણ પર નજર રાખી રહ્યું છે. બીજી બાજુ કહેશે કે બોર્ડ કોઈની ધાર્મિક સ્વતંત્રતામાં દખલ કરી શકે નહીં. પરંતુ મારું માનવું છે કે આ દરખાસ્ત કાનૂની કસોટી પર ખરી ઉતરશે નહીં અને તેનો અમલ કરવામાં આવશે નહીં.

નવેમ્બર 2024માં, કર્ણાટક હાઈકોર્ટે આવા જ એક કેસની સુનાવણી કરી. ત્યાં, સરકારે વક્ફ બોર્ડને લગ્ન પ્રમાણપત્રો જારી કરવાનો અધિકાર આપ્યો હતો. જોકે, કોર્ટે તરત જ તે સૂચના પર સ્ટે મૂકી દીધો. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું, "વક્ફ બોર્ડને લગ્ન નોંધણી કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી. આ કાયદાની વિરુદ્ધ છે અને પહેલાં ક્યારેય બન્યું નથી." આનો અર્થ એ છે કે છત્તીસગઢ વક્ફ બોર્ડ જે કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે તેને કર્ણાટકની કોર્ટે પહેલાથી જ રદ કરી દીધું છે.

બિન-મુસ્લિમ પક્ષને કયા અધિકારો મળશે?

આ સૌથી મૂંઝવણભર્યો પ્રશ્ન છે. ધારો કે કોઈ હિન્દુ છોકરી મુસ્લિમ છોકરા સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે. શું હિન્દુ છોકરીને પણ વકફ બોર્ડ પાસેથી પરવાનગી લેવાની જરૂર પડશે? કે ફક્ત મુસ્લિમ પક્ષને? બોર્ડનો પ્રસ્તાવ આનો કોઈ સ્પષ્ટ જવાબ આપતો નથી.મુકેશ કિશોર કહે છે, "બોર્ડ પોતાની રીતે કોઈ નવા નિયમો બનાવી શકતું નથી. જ્યારે સંસદે વકફ કાયદામાં આવો કાયદો ઘડ્યો નથી, ત્યારે બોર્ડ પોતાની રીતે પરવાનગીની જરૂરિયાત ઉમેરી શકતું નથી. મુકેશ કિશોર કહે છે, "વકફ બોર્ડ પોતાની ક્ષમતામાં મૌલાનાઓની નોંધણી કરી શકે છે અને નિકાહનામાને પ્રમાણિત કરી શકે છે, કારણ કે મસ્જિદો અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ વકફ મિલકતો છે. બોર્ડ તેમના રેકોર્ડ જાળવી શકે છે.આંતરધાર્મિક લગ્નો માટે પૂર્વ પરવાનગી ફરજિયાત બનાવવી કાયદેસર રીતે ખૂબ જ નબળી છે અને ચકાસણીનો સામનો કરશે નહીં.

વકફ બોર્ડને લગ્નોમાં રસ કેમ પડ્યો

આ પાછળ વકફ બોર્ડનો તર્ક એ છે કે મસ્જિદો અને કબ્રસ્તાન વકફ મિલકતો છે. નિકાહ (લગ્ન) જેવા ધાર્મિક સમારંભો આ મિલકતો પર થાય છે. બોર્ડ માને છે કે "બિન-મુસ્લિમો" સાથે લગ્નોના કિસ્સામાં આ ધાર્મિક સ્થળોના "દુરુપયોગ" અટકાવવા અથવા વિવાદની સ્થિતિમાં તેની જવાબદારી સ્થાપિત કરવા માટે આવી પરવાનગી જરૂરી છે. જો કે, આ દલીલ કાયદેસર રીતે નબળી છે, કારણ કે નિકાહ એક વ્યક્તિગત અને ધાર્મિક કાર્ય છે, મિલકત વ્યવસ્થાપનનો વિષય નથી.

વક્ફ બોર્ડના અધ્યક્ષ સલીમ રાજ કહે છે કે આ નિકાહ રેકોર્ડને સાચવવા અને ઓળખ અથવા વૈવાહિક સ્થિતિ અંગે ભવિષ્યમાં થતા વિવાદોને રોકવા માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે. બોર્ડ એક સમાન નિકાહનામા અને દ્વિભાષી (હિન્દી-અંગ્રેજી) ફોર્મ પણ જારી કરશે.બીજી તરફ મુકેશ કિશોર એમ પણ કહે છે કે જો બોર્ડે ફક્ત કાઝીઓ નોંધણી કરાવવા, રેકોર્ડ જાળવવા અથવા તેમને પ્રમાણિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હોત, તો તે કાયદેસર રીતે યોગ્ય હોઈ શક્યું હોત. પરંતુ લગ્ન માટે "પરવાનગી" ફરજિયાત બનાવવી કાયદાની નજરમાં અસમર્થ હશે.

તો આ દરખાસ્તનું શું થશે?

જો છત્તીસગઢ વક્ફ બોર્ડ આ નિયમ લાગુ કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો તેને પહેલા કોર્ટમાં પડકારવામાં આવશે. સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ એ.પી. સિંહ માને છે કે કોર્ટ તેના પર સ્ટે મૂકશે.