ભારત ધીમે ધીમે ઊંઘની અછતની ગંભીર સમસ્યા તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. તાજેતરના રાષ્ટ્રીય સર્વે મુજબ, દેશની આશરે 46 ટકા વસ્તી દરરોજ છ કલાકથી ઓછી ઊંઘ લઈ રહ્યા છે, જ્યારે તબીબી નિષ્ણાતો સારા સ્વાસ્થ્ય માટે સરેરાશ આઠ કલાકની ઊંઘ જરૂરી માને છે.

આ સર્વેક્ષણ ડિસેમ્બર 2025થી માર્ચ 2026 દરમિયાન દેશભરના 393 જિલ્લાઓમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 89,000થી વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. સર્વે મુજબ, ફક્ત આઠ ટકા લોકો દરરોજ આઠથી દસ કલાક અવિરત ઊંઘ મેળવી રહ્યા છે, જ્યારે 42 ટકા લોકો છથી આઠ કલાક ઊંઘે છે. દરમિયાન, 23 ટકા લોકો ફક્ત ચારથી છ કલાક ઊંઘે છે અને તે જ સંખ્યામાં લોકો ચાર કલાક કે તેથી ઓછા ઊંઘે છે.

સર્વેના આધારે, એવું કહી શકાય કે આશરે 70 કરોડ ભારતીયો અનિંદ્રાથી પીડાય છે. જોકે, ગયા વર્ષની સરખામણીમાં પરિસ્થિતિમાં થોડો સુધારો નોંધવામાં આવ્યો છે. જ્યારે 2025માં 59 ટકા લોકોએ છ કલાકથી ઓછી ઊંઘ લીધી હતી, ત્યારે આ આંકડો હવે ઘટીને 46 ટકા થઈ ગયો છે. આમ છતાં, નિષ્ણાતો આને ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ માને છે.

તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, પૂરતી ઊંઘ શરીર અને મગજ બંને માટે જરૂરી છે. ઊંઘ એકાગ્રતા, યાદશક્તિ, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલના સંશોધન દર્શાવે છે કે એક કે બે રાતની અધૂરી ઊંઘ પણ મગજના તે ભાગની પ્રવૃત્તિને ઘટાડી શકે છે જે નિર્ણય લેવા અને સ્વ-નિયંત્રણમાં સામેલ છે. લાંબા ગાળાની ઊંઘનો અભાવ ડિપ્રેશન, ચિંતા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય રોગ અને મેટાબોલિક રોગોનું જોખમ પણ વધારે છે.

નિષ્ણાતો માને છે કે ડિજિટલ ઉપકરણોનો વધુ પડતો ઉપયોગ, અનિયમિત દિનચર્યાઓ અને વધતો તણાવ આ સમસ્યામાં ફાળો આપી રહ્યો છે. સર્વેમાં એ પણ બહાર આવ્યું છે કે સારી જીવનશૈલી અપનાવવાથી ઊંઘની ગુણવત્તામાં સુધારો થઈ શકે છે. સુધારેલી ઊંઘની જાણ કરનારા લગભગ 60 ટકા લોકોએ આના મુખ્ય કારણો તરીકે હળવું રાત્રિભોજન, નિયમિત કસરત અને સકારાત્મક ઘરનું વાતાવરણ ગણાવ્યું હતું.

આરએએનડી કોર્પોરેશનનો અંદાજ છે કે અપૂરતી ઊંઘ પાંચ મુખ્ય અર્થતંત્રોને 680 બિલિયન ડોલરનું નુકસાન પહોંચાડે છે. આ બોજ ઘટતી ઉત્પાદકતા, કાર્યસ્થળ પર અકસ્માતો, આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચ અને અકાળ મૃત્યુદર દ્વારા વધ્યો છે. ઊભરતી ટેકનોલોજી ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓના ઉકેલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ-આધારિત સ્લીપ ટ્રેકિંગ, પહેરી શકાય તેવા ન્યુરોટેક ઉપકરણો અને અનિદ્રા માટે ડિજિટલ ઉપચાર લોકોને તેમની ઊંઘની પેટર્ન સમજવામાં અને સુધારવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

કેટલાક ડિજિટલ જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય ઉપચાર પ્લેટફોર્મ હળવાથી મધ્યમ અનિદ્રાની સારવારમાં પરંપરાગત ઉપચારો જેટલા અસરકારક સાબિત થઈ રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં ઊંઘની સંભાળને વધુ સુલભ બનાવી શકે છે.

ભારતીયોમાં ઊંઘ ચક્ર ખોરવાયું

- ૪૬ ટકા કલાક ઊંઘે છે

- ૪૨ ટકા ૬-૮ કલાક ઊંઘે છે

- ૨૩ ટકા ૪-૬ કલાક ઊંઘે છે

- ૨૩ ટકા ૪ કલાક ઊંઘે છે

- ૪ ટકા ૧૦ કલાકથી વધુ ઊંઘે છે

- ૮ ટકા ૮-૧૦ કલાક ઊંઘે છે