ભગવાન શિવના ભક્તો માટે પરમ આસ્થાનું કેન્દ્ર ગણાતી પવિત્ર ‘શ્રી અમરનાથ યાત્રા’ આ વર્ષે માત્ર ધાર્મિક ભક્તિ જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ પ્રત્યેની જાગૃતિ અને આધુનિક કચરા વ્યવસ્થાપન (વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ) નું એક અદભુત ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહી છે. હિમાલયની રમણીય અને પવિત્ર ચોટીઓ પર દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન માટે પહોંચે છે. આ દરમિયાન પ્રકૃતિને નુકસાન ન થાય તે માટે વહીવટીતંત્ર દ્વારા અત્યાર સુધીના સૌથી શ્રેષ્ઠ અને કડક આયોજનો કરવામાં આવ્યા છે.

આ વર્ષની યાત્રામાં સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને કચરો ઘટાડવા માટે શ્રદ્ધાળુઓને કાપડની થેલીઓનું વિતરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. હિમાલયના ટ્રેકને સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણ મુક્ત રાખવાના આ અનોખા અભિયાન અને તેના વ્યવસ્થાપન અંગેનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

અમરનાથ યાત્રાના સમગ્ર રૂટ પર જરા પણ કચરો જમા ન થાય તે માટે આ વખતે ખૂબ જ માઇક્રો-લેવલ પ્લાનિંગ કરવામાં આવ્યું છે. આ અતિ મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં કચરાના નિકાલ માટે દેશની પ્રખ્યાત સંસ્થાઓની મદદ લેવાઈ રહી છે.

ઈન્દોરની સંસ્થાને સોંપાઈ સ્વચ્છતાની જવાબદારી
ભારતના સૌથી સ્વચ્છ શહેર તરીકે સતત નામના મેળવનારા ઈન્દોરની પ્રખ્યાત સંસ્થા ‘સ્વાહા મેનેજમેન્ટ’ને આ પવિત્ર યાત્રા માર્ગના કચરા વ્યવસ્થાપનની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. સંસ્થાના સીઈઓ (CEO) ડો. સમીર શર્માએ જણાવ્યું કે, તેમની ટીમ એ વાત પર ખાસ ધ્યાન આપી રહી છે કે યાત્રાના ટ્રેક પર ક્યાંય પણ કચરાના ઢગલા ન થાય. દરરોજ એકત્રિત થતા કચરાને બે અલગ-અલગ ભાગમાં વહેંચીને (સૂકો અને ભીનો) તેને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી પ્રોસેસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

ખચ્ચરના મળમાંથી પેદા થશે બાયો-ઇંધણ
અમરનાથ યાત્રા દરમિયાન સામાનની હેરફેર અને વડીલોને લઈ જવા માટે હજારો ઘોડા અને ખચ્ચરનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રાણીઓના મળ (લીદ) ના કારણે ટ્રેક પર ગંદકી ન ફેલાય તે માટે ખાસ પ્રકારના મશીનો લગાવવામાં આવ્યા છે. મશીનો દ્વારા આ લીદને એકત્રિત કરીને તેને સીધી બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં મોકલવામાં આવી રહી છે. આ નવતર પ્રયોગથી ટ્રેક પણ એકદમ સાફ રહેશે અને સાથે-સાથે પર્યાવરણને અનુકૂળ એવું બાયો-ઇંધણ (બાયો ફ્યુઅલ) પણ પેદા કરી શકાશે.

યાત્રા પૂર્ણ થયા બાદ ‘પર્યાવરણ વીર’ મોરચો સંભાળશે
આ અભિયાનની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે જ્યારે સત્તાવાર રીતે અમરનાથ યાત્રા સમાપ્ત થઈ જશે, ત્યારબાદ પણ સ્વચ્છતાનું કામ ચાલુ રહેશે. સંસ્થાના ખાસ તાલીમબદ્ધ સ્વયંસેવકો, જેમને ‘પર્યાવરણ વીર’ નામ આપવામાં આવ્યું છે, તેઓ યાત્રા પૂરી થયા પછી આખા ટ્રેક અને હિમાલયની પહાડીઓ પર ઝીણવટભરી તપાસ કરશે. જ્યાં સુધી હિમાલયની એક-એક ચોટી અને પહાડી માર્ગ સંપૂર્ણપણે કચરા મુક્ત અને શુદ્ધ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી આ પર્યાવરણ વીરો ત્યાં જ રહીને સફાઈ અભિયાન ચલાવશે.