બાંગ્લાદેશનું રાજકારણ ફરી એકવાર ઇતિહાસના એક વળાંક પર હોય તેવું લાગે છે. લગભગ 17 વર્ષના દેશનિકાલ પછી ગઈકાલે બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (બીએનપી)ના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તારિક રહેમાનની વાપસી માત્ર ઢાકાના રાજકીય પરિદૃશ્યને જ હચમચાવી નાખશે નહીં પરંતુ ભારતની રણનીતિ પર પણ સીધી અસર કરશે. ઢાકામાં ભવ્ય સ્વાગત માટે તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. એરપોર્ટ પર પાંચ લાખ સમર્થકોના આગમનની અપેક્ષા છે. રસ્તાઓ પોસ્ટરો, રેલીઓ અને પાર્ટીના ધ્વજથી શણગારવામાં આવ્યા છે. શક્તિ પ્રદર્શન ફક્ત જનતા માટે જ નહીં પરંતુ દેશની તમામ સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય માટે પણ એક સંદેશ છે કે બીએનપી હવે સત્તા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે. પાર્ટી નેતૃત્વ માને છે કે આ વાપસી તેના કાર્યકરોને ફરીથી ઉત્સાહિત કરશે અને તેને ચૂંટણીના મેદાનમાં એક ધાર આપશે.

જોકે, ફેબ્રુઆરી 2026માં યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં તારિકની વાપસી પર ઘણા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. શું તારિક રહેમાન ખરેખર "ભાવિ વડા પ્રધાન" છે? વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં તેમનો પક્ષ કેટલો નિર્ણાયક છે? અને બાંગ્લાદેશમાં ઝડપથી બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિ માટે ભારતે કેવી તૈયારી કરવી જોઈએ?

તારિક રહેમાન બાંગ્લાદેશી રાજકારણ માટે અજાણ્યા નથી. તેઓ ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ઝિયાઉર રહેમાન અને ત્રણ વખતના વડાપ્રધાન ખાલિદા ઝિયાના પુત્ર છે. 60 વર્ષના તારિક પર 2007-08 દરમિયાન ભ્રષ્ટાચાર અને હિંસાના અનેક આરોપોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ એવો સમય હતો જ્યારે તેમની માતા ખાલિદા ઝિયાના છ વર્ષના શાસનનો અંત આવી રહ્યો હતો અને શેખ હસીનાનો દરજ્જો વધી રહ્યો હતો. આખરે, તારિક બાંગ્લાદેશથી લંડન ભાગી ગયો, જેમ શેખ હસીના હવે ભારત ભાગી ગઈ છે. લાંબા દેશનિકાલ છતાં, તેઓ તેમના પક્ષના નેતૃત્વમાં અડગ રહ્યા હતા. બીએનપી અંદરના નિર્ણયો, ગઠબંધનની દિશા અને ચળવળ બધું લંડનથી નિયંત્રિત થતું હતું. હવે, અદાલતોમાંથી રાહત અને બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિઓએ તેમના પાછા ફરવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. મોહમ્મદ યુનુસની વચગાળાની સરકારે તેમની સામેના તમામ કેસ પાછા ખેંચી લીધા છે.

ભારતની ચિંતાઓ અહીંથી ઉદ્ભવે છે. ભૂતકાળમાં, બીએનપી શાસન દરમિયાન ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો ઘણીવાર શંકાથી ઘેરાયેલા રહેતા હતા. સરહદ સુરક્ષા, પૂર્વોત્તરમાં આતંકવાદ અને ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર જેવા મુદ્દાઓ પર મતભેદો સામે આવ્યા છે. તારિક રહેમાને તાજેતરના વર્ષોમાં ભારત વિરોધી વાણી-વર્તન ટાળ્યું છે અને "સંતુલિત વિદેશ નીતિ" ની હિમાયત કરી છે. હસીના સરકારના પતન પછી, તેમણે કહ્યું, દિલ્હી, પિંડી કે અન્ય કોઈ દેશ નહીં, પરંતુ પહેલા બાંગ્લાદેશ. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ ભારત અને પાકિસ્તાન પ્રત્યે સમાન અંતર જાળવી રાખે છે. જો કે, બીએનપીમાં તેમના લાંબા સમયથી ભારત વિરોધી વલણને સંપૂર્ણપણે અવગણી શકાય નહીં. તિસ્તા જળ સંધિ પર તારિકનું વલણ ભારત પ્રત્યે પ્રતિકૂળ રહ્યું છે. તેઓ ભારતની વિદેશ નીતિના કટ્ટર ટીકાકાર રહ્યા છે. ભારત માટે એ જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે કે સત્તામાં આવ્યા પછી તેમની પ્રાથમિકતાઓ સહકાર હશે કે સ્થાનિક રાજકારણના દબાણ હેઠળ કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદી અવાજ ઉભરશે.

ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો રાજદ્વારી સુધી મર્યાદિત નથી. આ સંબંધ સુરક્ષા, વેપાર, ઊર્જા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલા છે. ઢાકામાં સત્તા પરિવર્તન સરહદ વ્યવસ્થાપન, ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યોની સુરક્ષા અને લઘુમતીઓની સ્થિતિને અસર કરી શકે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુ લઘુમતીઓ પર થયેલા હુમલાઓના અહેવાલોએ ભારતમાં રાજકીય અને સામાજિક ચિંતા પેદા કરી છે. આ મુદ્દાઓ પર નવી સરકારનો અભિગમ દ્વિપક્ષીય સંબંધોની દિશા નક્કી કરશે. ભારતીય નીતિ નિર્માતાઓ માટે, આ "રાહ જુઓ અને જુઓ" નો સમય છે. ખુલ્લેઆમ હસ્તક્ષેપ ટાળીને સંવાદના માર્ગો ખુલ્લા રાખવા જોઈએ.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં તીવ્ર ઉથલપાથલ થઈ છે. વિદ્યાર્થી આંદોલનો, સરકાર વિરોધી વિરોધ અને સંસ્થાકીય સંઘર્ષોએ વાતાવરણને અસ્થિર બનાવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, બીએનપી પોતાને એકમાત્ર વિશ્વસનીય વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરી રહી છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે જો વિપક્ષ વિભાજિત રહે અને શાસક છાવણી સામે જાહેર ગુસ્સો ચાલુ રહે, તો બીએનપી સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી શકે છે. તારિક રહેમાનનું પુનરાગમન એકસાથે પક્ષ માટે એક ચહેરો પૂરો પાડે છે અને બાંગ્લાદેશના નેતૃત્વ સંકટને ઉકેલે છે. યુએસ સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ રિપબ્લિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટે ડિસેમ્બરમાં બાંગ્લાદેશમાં એક સર્વે હાથ ધર્યો હતો, જેમાં બીએનપી માટે જંગી જીતની આગાહી કરવામાં આવી હતી. જમાત-એ-ઇસ્લામી પણ કેટલીક બેઠકો જીતી શકે છે. શેખ હસીનાની પાર્ટીને ચૂંટણી લડવાથી પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે.

બાંગ્લાદેશી રાજકારણમાં વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી છે. તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનોએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે યુવા શક્તિ સરકારો તોડી શકે છે અને બનાવી પણ શકે છે. બીએનપીનો સૌથી મોટો પડકાર આ વિદ્યાર્થી જૂથો અને કટ્ટરપંથી ઇસ્લામિક સંગઠનોને સંતુલિત કરવાનો રહેશે. વિદ્યાર્થી નેતા ઉસ્માન હાદીના મૃત્યુથી વિદ્યાર્થી ચળવળોને વેગ મળ્યો છે, અને તેઓ ખૂબ જ એક થયા છે. પરિણામે, બાંગ્લાદેશની આગામી ચૂંટણી સ્થાપિત રાજકીય પક્ષો માટે મુશ્કેલ રહેશે. ગયા વર્ષે જુલાઈમાં શેખ હસીનાને સત્તા પરથી દૂર કરવા મજબૂર કરનારા વિદ્યાર્થીઓએ જાન્યુઆરી 2025 માં પોતાનો પક્ષ બનાવ્યો છે. તેઓ આવતા વર્ષે નેશનલ સિટીઝન્સ પાર્ટી નામથી ચૂંટણી લડશે. સર્વેક્ષણો દર્શાવે છે કે તેમને લગભગ 15 ટકા મતદારોનો ટેકો છે. તેથી, બીએનપીએ ખાતરી કરવા માંગશે કે વિદ્યાર્થી મતો અન્યત્ર વિખેરાઈ ન જાય. તારિકે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને પડોશી દેશોને પણ ખાતરી આપવાની જરૂર છે કે ઉગ્રવાદને સત્તાના કેન્દ્રમાં સ્થાન મળશે નહીં. આ સંતુલન નક્કી કરશે કે તારિક રહેમાન "સહમતિના નેતા" બને છે કે વિવાદના કેન્દ્રમાં રહે છે.

માતા ખાલિદા ઝિયા વેન્ટિલેટર પર, તારિક  પાર્ટીને પુનર્જીવિત કરવા પાછા ફર્યા

તારિક બાંગ્લાદેશથી બહાર થયા પછી, ખાલિદા ઝિયા બીએનપીનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. હવે, તેમનું સ્વાસ્થ્ય બગડી રહ્યું છે અને તેઓ વેન્ટિલેટર પર છે. તારિકની વાપસી એ નેતાવિહીન બીએનપી માટે તાજી હવાનો શ્વાસ છે. 12 ફેબ્રુઆરીએ યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણી માટે ઉમેદવારીપત્રો ભરવાની અંતિમ તારીખ 29 ડિસેમ્બર છે. આથી, તારિક રહેમાનના ઉમેદવારીપત્રો તેમના આગમન પહેલાં જ સ્વીકારી લેવામાં આવ્યા છે. ચૂંટણી મેદાનમાં પ્રવેશ માટે ફક્ત ઔપચારિકતાઓ બાકી છે. બીએનપીએ તારિકના વાપસીને ફક્ત એક નેતાના ઘરે પાછા ફરવા તરીકે નહીં, પરંતુ લોકશાહીની વાપસીના પ્રતિક તરીકે રજૂ કર્યું છે.

ભારત માટે આ વિકાસ તક  અને પડકાર બંને લાવે છે

તારિક રહેમાનનું બાંગ્લાદેશ પરત ફરવું એ ફક્ત વ્યક્તિગત વાપસી નથી, પરંતુ એક નવા રાજકીય પ્રકરણની શરૂઆત છે. તેમના સ્વાગતની ભવ્યતા, બીએનપીની આક્રમક તૈયારીઓ અને ચૂંટણી ગણતરીઓ એ બધું સૂચવે છે કે ઢાકામાં સત્તા હવે તેમની પહોંચમાં નથી. ભારત માટે, આ વિકાસ તક અને પડકાર બંને લાવે છે. જો વાતચીત અને સહયોગ માટે નવું મેદાન બનાવવામાં આવે છે તો તે દક્ષિણ એશિયામાં સ્થિરતાને મજબૂત બનાવશે. જો કે, જો જૂના શંકાઓ અને વૈચારિક સંઘર્ષો પ્રવર્તે છે, તો સંબંધો ફરીથી ઠંડા પડી શકે છે. બાંગ્લાદેશના કટ્ટરપંથીઓ અને પાકિસ્તાની ગુપ્તચર એજન્સીઓ આની આતુરતાથી અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. કાળિયારની જેમ, તેઓ બાંગ્લાદેશમાં અસ્થિરતા અને રક્તપાત ઇચ્છે છે. હાલ પૂરતું, એ ચોક્કસ છે કે તારિક રહેમાનના પાછા ફરવાથી બાંગ્લાદેશી રાજકારણ ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યું છે, અને ભારતની નજર ઢાકા પર ટકેલી છે.