જેમ જેમ મે મહિનાનો પ્રચંડ તાપ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ ભારતના જળાશયો અને આકાશમાં એક અનોખી હલચલ જોવા મળી રહી છે. શિયાળો ગાળવા માટે હજારો કિલોમીટર દૂરથી આવેલા વિદેશી મહેમાન પક્ષીઓ હવે ધીમે ધીમે ભારતમાંથી વિદાય લઈ રહ્યા છે. ગુજરાતના કચ્છના રણથી લઈને દક્ષિણ ભારતના દરિયાકાંઠા સુધી ફેલાયેલા આ પક્ષીઓ હવે કોઈપણ મેપ, જીપીએસ કે પાસપોર્ટ વગર પોતાના વતન સાઇબિરીયા અને મધ્ય એશિયા તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યા છે. માનવજાતે નેવિગેશન સિસ્ટમ બનાવી તેના હજારો વર્ષો પહેલા કુદરતે આકાશમાં એક વિશાળ માર્ગ બનાવ્યો હતો, જેને વૈજ્ઞાનિકો ‘સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે’ તરીકે ઓળખે છે. આ આર્ક્ટિક મહાસાગરથી શરૂ થઈ હિમાલયના શિખરો ઓળંગીને ભારતીય ઉપખંડ સુધી વિસ્તરેલો છે. વિશ્વના આઠ મુખ્ય સ્થળાંતર માર્ગોમાંનો આ એક છે. હાલમાં, હિમાલયના કોરિડોર અને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં પક્ષીઓની ભારે અવરજવર જોવા મળી રહી છે, કારણ કે તેઓ તિબેટ અને મંગોલિયાના ઠંડા પ્રદેશોમાં પ્રજનન માટે પાછા ફરી રહ્યા છે. આ સ્થળાંતરમાં કેટલાક પક્ષીઓની હિંમત આશ્ચર્ય પમાડે તેવી છે. બાર-હેડેડ હંસ વિશ્વના સૌથી ઊંચા ઉડતા પક્ષીઓ છે, જે 7,000 મીટરની ઊંચાઈએ હિમાલયના શિખરો પરથી ઉડી શકે છે. રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં જોવા મળતી કુંજ પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટર કાપીને યુરેશિયા પહોંચી રહ્યા છે. અમુર બાજ એ નાના શિકારી પક્ષીઓ સતત આંતરખંડીય ઉડાનો ભરીને વૈજ્ઞાનિકોને પણ વિચારતા કરી દે છે. આ વર્ષે અપંગ, અલંગ અને આહુ નામના ચિહ્નિત પક્ષીઓએ સ્થળાંતરના નવા ડેટા પૂરા પાડ્યા છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે પક્ષીઓની આંખો અને ચાંચમાં ‘મેગ્નેટોરસેપ્ટર્સ’ નામનું કુદરતી સેન્સર હોય છે. આ એક આંતરિક હોકાયંત્ર જેવું કામ કરે છે, જે તેમને પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા દિશા સૂચવે છે. આ ઉપરાંત તેઓ સૂર્ય, તારાઓ અને પર્વતોના સીમાચિહ્નોનો ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ સ્થળે પહોંચે છે. જોકે, આ લાંબી અને જોખમી મુસાફરીમાં હવે માનવસર્જિત અવરોધો વધી રહ્યા છે. આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાઈમેટ ચેન્જ) ને કારણે બદલાતું તાપમાન, સુકાઈ રહેલા તળાવો, વધતું પ્રદૂષણ અને હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળીની લાઈનો આ પક્ષીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ રહી છે. ભારતની ભીની જમીન (વેટલેન્ડ્સ) આ થાકેલા મુસાફરો માટે આરામ અને ખોરાકનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. જો આપણે આ કુદરતી મહેમાનોને દર વર્ષે જોવા માંગતા હોઈએ, તો આપણા જળાશયોનું જતન કરવું અનિવાર્ય છે. હાલ પૂરતું તો, આ પક્ષીઓ આવતા શિયાળામાં ફરી મળવાના વાયદા સાથે આકાશમાં ઓગળી રહ્યા છે.