ભારતના પેટ્રોલ પંપ નેટવર્કે 1,00,000નો આંકડો વટાવી દીધો છે, જે છેલ્લા દાયકામાં લગભગ બમણો થઈ ગયો છે. કારણ કે સરકારી તેલ કંપનીઓએ વાહનોની તેજીને સેવા આપવા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઇંધણની પહોંચને વધુ ઊંડાણમાં પહોંચાડવા માટે આક્રમક રીતે આઉટલેટ્સ શરૂ કર્યા છે. ભારત હવે અમેરિકા અને ચીન પછી વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું ઇંધણ રિટેલ નેટવર્ક ધરાવે છે, જે દરેક મોટા ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં 1,10,000-1,20,000 પંપ ચલાવે છે.

ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન બી અશોકે જણાવ્યું હતું કે, આ વિસ્તરણથી ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં પહોંચની મર્યાદાઓ મોટાભાગે દૂર થઈ છે અને સ્પર્ધાને વધુ તીવ્ર બનાવીને ગ્રાહક સેવામાં સુધારો થયો છે.

ગ્રામીણ આઉટલેટ્સ હવે કુલ પંપના 29 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે એક દાયકા પહેલા 22 ટકા હતો. ઇંધણ સ્ટેશનોનું સ્વરૂપ પણ બદલાઈ ગયું છે. જેમાં એક સમયે પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી મર્યાદિત, લગભગ એક તૃતીયાંશ આઉટલેટ્સ હવે સીએનજી અને ઈવી ચાર્જિંગ સહિત વૈકલ્પિક ઇંધણ ઓફર કરે છે.

છેલ્લા દાયકામાં નીતિગત સુધારાઓ છતાં, ખાનગી ક્ષેત્ર ભારતના દસ ટકા કરતા ઓછા પંપનું નિયંત્રણ કરે છે. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લગભગ 2,100 આઉટલેટ ચલાવે છે, જ્યારે નાયરા એનર્જી લગભગ 6,900 આઉટલેટ ચલાવે છે. પંપના ભાવ પર સતત સરકારી પ્રભાવને કારણે ખાનગી રોકાણ મર્યાદિત બન્યું છે. જોકે, કેટલાક ઉદ્યોગ અધિકારીઓ પ્રશ્ન કરે છે કે શું આટલો ઝડપી વિસ્તરણ આર્થિક રીતે ટકાઉ છે.

એપ્રિલમાં, રિલાયન્સ બીપી મોબિલિટીના તત્કાલીન સીઈઓ હરીશ મહેતાએ કહ્યું હતું કે ભારતમાં ઘણા બધા ફ્યુઅલ સ્ટેશન છે, જેમાંથી ઘણા બિનઉત્પાદક છે. હું દ્રઢપણે માનું છું કે ભારત એક વધુ વસ્તી ધરાવતો ઇંધણ છૂટક દેશ છે, તેમણે એક જાહેર કાર્યક્રમમાં ઇન્ડોનેશિયાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું, જેમાં ફક્ત 9,000 ફ્યુઅલ સ્ટેશન છે.

બજાર હિસ્સા માટે ભારે દોડધામ ચાલી રહી છે. કંપનીઓને ડર છે કે જો તેઓ નવા પંપ સ્થાપશે નહીં તો સ્પર્ધકો તેમનો બજાર હિસ્સો ખાઈ જશે. નવા આઉટલેટ્સ વેચાણમાં પણ વધારો કરે છે, જે વધતી સ્પર્ધાને કારણે હાલના પંપ પર વોલ્યુમ નુકસાનને સરભર કરવામાં મદદ કરે છે.

છેલ્લા દાયકામાં ભારતમાં પેટ્રોલનો વપરાશ ૧૧૦ ટકા વધ્યો છે, જ્યારે ડીઝલની માંગ ૩૨ ટકા વધી છે, જેના કારણે પેટ્રોલ અને ડીઝલનું સંયુક્ત વેચાણ લગભગ ૫૦ ટકા વધ્યું છે. પ્રતિ આઉટલેટ સરેરાશ ડીઝલનું વેચાણ પેટ્રોલ કરતા લગભગ બમણું છે.

જોકે, માંગમાં વધારો રિટેલ વિસ્તરણની ગતિને ટેકો આપવા માટે પૂરતો નથી, એમ અશોકે જણાવ્યું હતું. ઘણા પંપ એવા છે જે ટકાઉ રીતે ઓછા જથ્થામાં વેચાય છે, પરંતુ ડીલરો પ્રતિષ્ઠાને કારણે તેમને બંધ કરવામાં અચકાતા હોય છે, ખાસ કરીને નાના શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, તેમણે ઉમેર્યું હતું કે કંપનીઓને આઉટલેટ્સ બંધ કરવા માટે પણ એક જટિલ પ્રક્રિયાનો સામનો કરવો પડે છે.

ઓલ ઈન્ડિયા પેટ્રોલિયમ ડીલર્સ એસોસિએશનના ખજાનચી નીતિન ગોયલે જણાવ્યું હતું કે, શહેરોની બહાર આર્થિક બિનવ્યવહારુતાની સમસ્યા દેખાય છે. સરકારે સંતુલન સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે જેથી જૂના પંપ વ્યવહારુ રહે છે.

ગોયલે જણાવ્યું હતું કે, ઉદ્યોગના અધિકારીઓ અપેક્ષા રાખે છે કે રિટેલ નેટવર્ક સુધરશે, તેઓ દલીલ કરે છે કે ભારતમાં હવે ઘણા વર્ષોથી વર્તમાન અને ભવિષ્યની ઇંધણ માંગને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા પંપ છે. યુએસમાં, સ્પર્ધાને કારણે બિનકાર્યક્ષમ આઉટલેટ્સ બંધ કરવા પડ્યા હોવાથી સમય જતાં ઇંધણ સ્ટેશનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. યુએસમાં સંપૂર્ણપણે નિયંત્રણમુક્ત બજાર છે, પરંતુ ભારતમાં પંપના ભાવ લગભગ સમાન છે. તેમ છતાં, ટકાઉ ઓછા વોલ્યુમવાળા આઉટલેટ્સ આખરે બહાર નીકળી શકે છે

એક્ઝિક્યુટિવ્સે જણાવ્યું હતું કે ગેસ અને ચાર્જિંગ સુવિધાઓના ઉમેરાથી ઇંધણ રિટેલ આઉટલેટ્સ પર આવકમાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે કારણ કે વૈકલ્પિક ઇંધણથી ચાલતા વાહનોનું આકર્ષણ વધશે અને ઉમેર્યું હતું કે આ પગલાથી ગ્રાહકોની પસંદગીનો વિસ્તાર થશે અને ઇંધણ સ્ટેશનોની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણામાં સુધારો થશે.