જૂન મહિનાના અડધા ભાગમાં ભારતની જીવનરેખા દક્ષિણપશ્ચિમ ચોમાસા અંગે એક આઘાતજનક અને ચિંતાજનક ચિત્ર બહાર આવ્યું છે. સેટેલાઇટ તસવીરો અને ભારતીય હવામાન વિભાગ (આઇએમડી)ના તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે દેશના મોટા ભાગોમાં ચોમાસું અચાનક નોંધપાત્ર રીતે નબળું પડી ગયું છે. સેટેલાઈટ તસવીરોમાં પરંપરાગત ચોમાસાના વાદળો સંપૂર્ણપણે ગાયબ થયેલા જોવા મળી રહ્યા છે.

પરિસ્થિતિ એટલી ભયાનક છે કે ફક્ત જૂનના પહેલા બે અઠવાડિયામાં, દેશભરમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો થઈ ગયો છે, જેના કારણે ખરીફ પાકની વાવણી અને પાણીની ઉપલબ્ધતા પર જોખમ ઊભું થયું છે. હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે, સમુદ્રમાં ભેજની કોઈ અછત નથી, પરંતુ એક વિચિત્ર પવન પેટર્ને ચોમાસાની પ્રગતિને સંપૂર્ણપણે અટકાવી દીધી છે.

હવામાન વિભાગ દ્વારા ચોથી જૂનથી 15 જૂન દરમિયાન જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન દેશભરમાં ફક્ત 19.2 મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે સામાન્ય વરસાદ 53.7 મીમી હોય છે. આનો અર્થ એ થયો કે દેશ હાલમાં 64% વરસાદની ભારે ખાધનો સામનો કરી રહ્યો છે.

આઇએમડીના વરસાદી પ્રસ્થાન નકશામાં મધ્ય, દક્ષિણ અને પૂર્વીય ભારતના મોટા વિસ્તારો યલો અને રેડ કલરમાં રંગાયેલા છે, જે ગંભીર દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ દર્શાવે છે. 15 જૂનના રોજ ભારતના ઇન્સેટ-3ડીએસ ઉપગ્રહમાંથી લેવામાં આવેલી તસવીરો વધુ ચોંકાવનારી છે. ભારત, જે સામાન્ય રીતે આ ઋતુ દરમિયાન વાદળોના જાડા સફેદ ચાદરમાં ઢંકાયેલું હોય છે, તે હવે દ્વીપકલ્પ અને મધ્ય ભારતમાં સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ અને શુષ્ક છે.

હવામાનશાસ્ત્રીઓ સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, થોડા દિવસો પહેલા કર્ણાટક, તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં ચોમાસું સમયસર પહોંચ્યા પછી, તે અચાનક કેવી રીતે ગાયબ થઈ ગયું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આ સમસ્યા દરિયાના તાપમાન અથવા પાણીની અછતને કારણે નથી, પરંતુ પૃથ્વીથી કેટલાક કિલોમીટર ઉપર વાતાવરણમાં ફૂંકાતા પવનો વચ્ચેના સંઘર્ષનું પરિણામ છે.

હાલમાં, પશ્ચિમી જેટ સ્ટ્રીમ (પશ્ચિમી પવનોનો પ્રવાહ) તેની સામાન્ય સ્થિતિથી નોંધપાત્ર રીતે દક્ષિણ તરફ ખસી ગયો છે. આ અસામાન્ય પરિવર્તનને કારણે ચોમાસાના પ્રાથમિક એન્જિન, પૂર્વીય પવનો (પૂર્વીય પવનો) માં અવરોધ ઉભો થયો છે.

તીવ્ર ગરમી અને દુષ્કાળ વચ્ચે એકમાત્ર આશાસ્પદ બાબત એ છે કે હવામાન આગાહી મોડેલો સૂચવે છે કે આ કટોકટી કાયમી નથી. હવામાનશાસ્ત્રીઓ આગાહી કરે છે કે પશ્ચિમી જેટ પ્રવાહની આ વિચિત્ર પેટર્ન આ અઠવાડિયાના અંત સુધીમાં ધીમે ધીમે નબળી પડી જશે. એકવાર આ પશ્ચિમી વિક્ષેપ દૂર થઈ જશે, પછી ચોમાસું ફરી સક્રિય થશે.

જૂનના છેલ્લા અઠવાડિયામાં પવનની દિશા બદલાશે તેવી અપેક્ષા છે, અને મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક ભાગોમાં આ સિઝનમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતો વ્યાપક વરસાદ ફરી શરૂ થશે. ત્યાં સુધી, સમગ્ર દેશે ચોમાસાના આ બીજા રાઉન્ડની રાહ જોવી પડશે.

ઉપરનું હવાનું દબાણ વાદળો બનવા દેતું નથી

સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં, ઉપરના વાતાવરણમાં પૂર્વીય જેટ પ્રવાહ ભારત ઉપર હવાને ઉપર ખેંચે છે, જેનાથી ગાઢ વાદળો બને છે અને સમગ્ર ઉપખંડમાં ભારે વરસાદ પડે છે. પરંતુ આ વખતે, શક્તિશાળી પશ્ચિમી પવનો આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને દબાવી રહ્યા છે. પરિણામે, અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં પુષ્કળ ભેજ અને પાણીથી ભરેલા વાદળો હોવા છતાં, તેઓ ભારતીય મુખ્ય ભૂમિ પર વરસાદ પાડી શકતા નથી. આ ઉપરનું હવાનું દબાણ વાદળોને બનતા અને ટકી રહેવાથી અટકાવે છે. આ જ કારણ છે કે કાગળ અને નકશા પર ચોમાસું આગળ વધ્યું છે, પરંતુ લોકો જમીન પર વરસાદના એક ટીપા માટે પણ ઝંખી રહ્યા છે. હવામાનશાસ્ત્રીઓ આને ચોમાસાનો સંપૂર્ણ અંત નથી માનતા, પરંતુ ઉપરના વાતાવરણીય ગતિશીલતાને કારણે એક મોટો 'ચોમાસાનો વિરામ' માની રહ્યા છે.