ગુજરાત હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો છે કે એકવાર કોઈ વ્યક્તિ જન્મના આધારે અનુસૂચિત જાતિના સભ્ય તરીકે અનામતનો લાભ મેળવે છે તો તે અધિકાર બંધારણીય રીતે નિહિત થઈ જાય છે અને પછીથી સંસદ તે જાતિને અનુસૂચિત જાતિની યાદીમાંથી બાકાત રાખે તો પણ તેને છીનવી શકાતો નથી. 

જસ્ટિસ એન એસ સંજય ગૌડા અને જસ્ટિસ જે એલ ઓડેદ્રાની ડિવિઝન બેન્ચે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (ઇપીએફઓ) દ્વારા સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ (કેટ)ના તેના એક કર્મચારીની તરફેણમાં આપેલા આદેશ સામેના પડકારને ફગાવી દેતા ચુકાદો આપ્યો હતો. જાતિ અને અનામતની પ્રકૃતિની ચર્ચા કરતા, બેન્ચે કહ્યું, જાતિ જન્મ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને વ્યક્તિના મૃત્યુ પર જ તેનો અંત આવે છે.

હાઈકોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જે વ્યક્તિએ એક વખત એસસી ઉમેદવાર તરીકે અનામતનો લાભ મેળવ્યો હોય તે તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન અનામતના તમામ લાભો મેળવવા માટે હકદાર રહેશે અને તે તેને અધવચ્ચે ગુમાવશે નહીં. સિદ્ધાંતને વધુ વિગતવાર જણાવતા કોર્ટે કહ્યું, વ્યક્તિ પર તેના જન્મ સમયે જાતિ લાદવામાં આવે છે અને તે તેના મૃત્યુ સુધી ચાલુ રહેશે અને પરિણામે કોઈપણ વ્યક્તિ જે જાતિમાં જન્મે છે, જે તે સમયે અનુસૂચિત જાતિ તરીકે ઉલ્લેખિત હતી, તેને તેના મૃત્યુ સુધી અનુસૂચિત જાતિનો વ્યક્તિ માનવામાં આવશે. આ કેસ રણજીત મકવાણા સાથે સંબંધિત છે, જેમને 1995માં અનુસૂચિત જાતિ ક્વોટા હેઠળ ઇપીએફઓ​​માં લોઅર ડિવિઝન ક્લાર્ક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

તે સમયે, મોચી સમુદાય, જેમાંથી મકવાણા આવે છે, તેને ૧૯૭૬માં સુધારેલા બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ હેઠળ સમગ્ર ગુજરાતમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. જોકે, સંસદે ૨૦૦૨માં કાયદામાં સુધારો કર્યો અને વલસાડ જિલ્લાના ડાંગ જિલ્લા અને ઉમરગાંવ તાલુકા સિવાય, ગુજરાતમાં મોચી સમુદાયને અનુસૂચિત જાતિની યાદીમાંથી દૂર કર્યો. ૨૦૦૩માં મકવાણાને અપર ડિવિઝન ક્લાર્ક તરીકે બઢતી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ ૨૦૧૨માં ઇપીએફઓએ તેમનું પ્રમોશન પાછું ખેંચી લીધું અને દલીલ કરી કે તેઓ હવે અનામત લાભો માટે હકદાર નથી કારણ કે તેમના પ્રમોશન સમયે ગુજરાતના મોટાભાગના ભાગોમાં સમુદાય અનુસૂચિત જાતિ તરીકે બંધ થઈ ગયો હતો. 

મકવાણાએ કેટ સમક્ષ આ નિર્ણયને પડકાર્યો અને જીત મેળવી હતી. ત્યારબાદ ઇપીએફઓ​​એ હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, જેણે ૧૯૭૬ અને ૨૦૦૨ વચ્ચે કાયદેસર રીતે અનામત લાભો મેળવનારા મોચી સમુદાયના વ્યક્તિઓના દરજ્જા અંગે વ્યાપક પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો, જ્યારે સમગ્ર ગુજરાતમાં જાતિને અનુસૂચિત જાતિની યાદીમાં સમાવવામાં આવી હતી. કોર્ટે પૂછ્યું કે શું આવા વ્યક્તિઓ એસસી યાદીમાં સુધારા પછી અનામત લાભોનો બંધારણીય રીતે નિહિત અધિકાર ગુમાવશે? બેન્ચે નોંધ્યું કે અનામત લાભો જાતિને તેના સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાને ધ્યાનમાં લીધા પછી આપવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ જાતિને પાછળથી તેના ઉત્થાનને કારણે એસસી યાદીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી શકે છે, પરંતુ તે પોતે જ તે સમુદાયમાં પહેલાથી જન્મેલા વ્યક્તિઓના એસસી દરજ્જામાં ફેરફાર કરતું નથી. 

કેટના આદેશને સમર્થન આપતા, હાઇકોર્ટે કહ્યું, જ્યારે કોઈ જાતિને અનુસૂચિત જાતિ તરીકે ઉલ્લેખિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સમયે તે જાતિના તમામ વ્યક્તિઓને પણ અનુસૂચિત જાતિ તરીકે ગણવામાં આવવાનો નિહિત અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. હકિકતમાં, આ અધિકાર બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત અધિકાર હશે અને આ બંધારણીય અધિકાર સંસદીય કાયદા દ્વારા છીનવી શકાતો નથી. એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે એકવાર કોઈ વ્યક્તિમાં અધિકાર નિહિત થઈ જાય, પછીનો કાયદો તે અધિકારને છીનવી શકતો નથી અને બંધારણીય રીતે નિહિત અધિકારની વાત આવે ત્યારે આ સિદ્ધાંત વધુ બળ સાથે લાગુ પડશે." કોર્ટે પરિણામે મકવાણાના પ્રમોશનને સમર્થન આપ્યું અને ચુકાદો આપ્યો કે અનુસૂચિત જાતિની યાદીમાંથી મોચી સમુદાયને બાદમાં બાકાત રાખવાથી તેને અનામત લાભોથી વંચિત રાખી શકાય નહીં જે તેને પહેલાથી જ બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત અધિકાર તરીકે પ્રાપ્ત થયા હતા.