ડિજિટલ ફ્રોડ રોકવા માટેના પ્રસ્તાવો જવાબદારીી છટકવા માટેના વધુ છે
લોન્ચ થયાના એક દાયકા પછી, યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (યુપીઆઈ) ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમનો એક આવશ્યક ભાગ બની ગયો છે. તે પ્લેટફોર્મ અને સંસ્થાઓ વચ્ચે ઝડપી નાણાં ટ્રાન્સફરી લઈને ઇન્ટરઓપરેબિલિટી સુધીના સીમલેસ વ્યવહારો સુનિશ્ચિત કરે છે. ૪૫૦ મિલિયની વધુ વપરાશકર્તાઓ સાથે, તે માર્ચમાં આશરે ૨૯.૫ લાખ કરોડના માસિક આશરે ૨૨ અબજ વ્યવહારો પર પ્રક્રિયા કરે છે. તેણે ભારતીયોના વ્યવહાર કરવાની રીતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. જો કે, જ્યારે વૃદ્ધિ ધીમી પડી રહી છે, ત્યારે છેતરપિંડીનું જોખમ સતત વધી રહ્યું છે.
નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલના ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૧ માં નોંધાયેલા છેતરપિંડીના કેસ ૨.૬ લાખી વધીને ૨૦૨૫ માં લગભગ ૨.૮ લાખ યા છે, જે વાર્ષિક ૨૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાના મૂલ્યને વટાવી ગયા છે. એ નોંધનીય છે કે ૯૮.૫ ટકા છેતરપિંડીના કેસ ૧૦,૦૦૦ થી વધુ મૂલ્યના હતા. આ સંદર્ભમાં, રિઝર્વ બેંક દ્વારા ઉચ્ચ-મૂલ્યના રોકડ ટ્રાન્સફર માટે એક કલાકના વિલંબનો પ્રસ્તાવ મુકાયો છે. વધુમાં, વરિષ્ઠ નાગરિકોએ ૫૦,૦૦૦ થી વધુના વ્યવહારોને વિશ્વસનીય વ્યક્તિ દ્વારા પ્રમાણિત કરવાની જરૂર પડશે. ઓછા ક્રેડિટ ટર્નઓવર ખાતાઓ માટે ૨૫ લાખ રૂપિયાની વાર્ષિક મર્યાદા અને "વ્હાઇટલિસ્ટિંગ પદ્ધતિ (ફક્ત પસંદ કરેલા વિશ્વસનીય એન્ટિટીઓને મંજૂરી આપવી અને અન્યને અવરોધિત કરવી) પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે, જે ચુકવણીકારોને વિલંબને ટાળવા માટે ચોક્કસ વ્યવહારોને અધિકૃત કરવાની મંજૂરી આપે છે. આ પગલા પ્રથમ દ્રષ્ટિયા યોગ્ય લાગે છે પણ અંતે તો તે ભોગ બનનાર અવા યુઝરને જ નુકસાનકર્તા છે. પ્રમાણિત કરવાનું પ્રાવધાન એ નિશ્ચિત કરશે કે યુઝરે પોતે પ્રમાણિત કર્યું છે એટલે તેનો વાંક છે. આ પગલા ફ્રોડ રોકવા માટેના ઓછા અને જવાબદારીી છટકવા માટેના વધુ લાગે છે. રિઝર્વ બેંકે યોગ્ય રીતે નોંધ્યું છે કે છેતરપિંડીની પ્રકૃતિ પણ બદલાઈ ગઈ છે. આજે, મોટાભાગના છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ એપ્લિકેશન્સ અથવા અધિકૃત પુશ પેમેન્ટ્સ દ્વારા થાય છે.
વપરાશકર્તાઓને બનાવટી કોલ્સ, ખોટી ઓળખ અથવા તાત્કાલિક જરૂરિયાતના બહાના દ્વારા પૈસા ઉપાડવા માટે છેતરવામાં આવે છે. યુપીઆઈ જેવી રીઅલ-ટાઇમ સિસ્ટમમાં, એકવાર પૈસા ખોવાઈ જાય, પછી તેને પુન:પ્રાપ્ત કરવું મુશ્કેલ બને છે, જે સુરક્ષાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. ઉચ્ચ-મૂલ્યના ટ્રાન્સફર માટે પ્રસ્તાવિત એક કલાકનો વિલંબ વપરાશકર્તાઓને વ્યવહારો પર પુનર્વિચાર કરવાની અથવા રદ કરવાની તક આપી શકે છે અને બેંકોને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિને ચિહ્નિત કરવા માટે સમય આપી શકે છે. સિંગાપોર, યુકે અને સ્વીડન જેવા દેશોનો અનુભવ સૂચવે છે કે આવા કૂલિંગ-ઓફ પીરિયડ્સ નિયમિત ચુકવણીઓને નોંધપાત્ર રીતે અસર કર્યા વિના છેતરપિંડી ઘટાડી શકે છે. જોકે, કેટલાક માળખાકીય મુદ્દાઓ બાકી છે. વ્યવહારમાં વિલંબ યુપીઆઈના તાત્કાલિક ચુકવણીના મૂળભૂત વચનનો વિરોધાભાસ કરે છે. બેંકોએ ચેતવણીઓ અને રિફંડ, વધતા ખર્ચ અને સંકલન પડકારો માટે નવી સિસ્ટમોમાં પણ રોકાણ કરવું પડશે. છેતરપિંડી કરનારાઓ વપરાશકર્તાઓને વ્હાઇટલિસ્ટિંગ દ્વારા સુરક્ષા પગલાંને બાયપાસ કરવા માટે પણ સમજાવી શકે છે.
વિશ્વસનીય વ્યક્તિ દ્વારા પ્રમાણીકરણ પણ વાસ્તવિક વ્યવહારોમાં વિલંબ કરી શકે છે. તેથી, આ ખામીઓને દૂર કરવામાં ટેકનોલોજી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. એઆઇઆધારિત દેખરેખ, બેંકો વચ્ચે સુધારેલ ડેટા શેરિંગ અને રીઅલ-ટાઇમ જોખમ મૂલ્યાંકન વ્યવહારો પૂર્ણ થાય તે પહેલાં શંકાસ્પદ વલણોને શોધવામાં મદદ કરી શકે છે. આવા પગલાં ખાતરી કરી શકે છે કે સુરક્ષા પગલાં વ્યાપકને બદલે લક્ષ્યાંકિત છે, જેનાથી કાર્યક્ષમતા જાળવી શકાય છે અને સુરક્ષામાં સુધારો થાય છે.
