ભારતના બંધારણને લોકશાહીનો આત્મા માનવામાં આવે છે. 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ તેના અમલ સાથે, ભારત એક સાર્વભૌમ પ્રજાસત્તાક બન્યું. આ ઐતિહાસિક દિવસની યાદમાં, પ્રજાસત્તાક દિવસ દર વર્ષે ખૂબ જ ગર્વ અને ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ માત્ર એક રાષ્ટ્રીય તહેવાર જ નથી પણ બંધારણના મહત્વ અને સર્વોચ્ચતાનું પ્રતીક પણ છે.

ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી લાંબુ લેખિત બંધારણ છે. જ્યારે તે પ્રથમ વખત અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તેમાં 395 કલમો, 22 ભાગો અને 8 અનુસૂચિઓનો સમાવેશ થતો હતો. સમય જતાં અસંખ્ય સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેનું મૂળભૂત માળખું અકબંધ છે. ભારતીય બંધારણની એક અનોખી વિશેષતા એ છે કે તેની મૂળ નકલ ન તો ટાઇપ કરવામાં આવી હતી કે ન તો છાપવામાં આવી હતી; તે સંપૂર્ણપણે હસ્તલિખિત હતી.

બંધારણની મૂળ નકલ ક્યાં રાખવામાં આવી છે?

અહેવાલ મુજબ, ભારતીય બંધારણની મૂળ નકલો નવી દિલ્હીમાં સંસદ ભવનની લાઇબ્રેરીમાં રાખવામાં આવી છે. તે ખાસ ડિઝાઇન કરેલા સલામત રૂમમાં સાચવવામાં આવી છે. આ ચેમ્બરમાં ઉચ્ચ સ્તરની સુરક્ષા છે, તાપમાન અને ભેજ સખત રીતે નિયંત્રિત છે. ફક્ત અધિકૃત અધિકારીઓને જ પ્રવેશની મંજૂરી છે.

હિલીયમ ગેસ સુરક્ષા વ્યવસ્થા

બંધારણની મૂળ નકલ ચર્મપત્ર કાગળ પર લખેલી હોય છે, જેને ખૂબ જ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. સામાન્ય વાતાવરણમાં ભેજ અને ઓક્સિજન આ કાગળને પીળો અથવા ખરાબ કરી શકે છે. તેથી, બંધારણને હિલીયમ ગેસથી ભરેલા પારદર્શક બોક્સમાં રાખવામાં આવે છે. હિલીયમ એક નિષ્ક્રિય ગેસ છે જે કોઈપણ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાં ભાગ લેતો નથી. આ ઓક્સિજનને બહાર રાખે છે અને જંતુઓ, ફૂગ અથવા બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવે છે, આમ શાહી અને કાગળ બંનેને સાચવે છે.

વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સતત દેખરેખ

બંધારણના રક્ષણ માટે વૈજ્ઞાનિક ધોરણોનું કડક પાલન કરવામાં આવે છે. આખા વર્ષ દરમિયાન સતત તાપમાન અને ભેજ જાળવવામાં આવે છે, ખાસ સેન્સર દ્વારા તેનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. સીધા પ્રકાશ અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોથી બચાવવા માટે નિયંત્રિત લાઇટિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ બધા પગલાંનો હેતુ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે બંધારણની મૂળ નકલ સુરક્ષિત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ઇતિહાસ

તેના શરૂઆતના વર્ષોમાં, બંધારણની મૂળ નકલ ફલાલીન કાપડમાં લપેટીને નેપ્થેલિન બોલથી સુરક્ષિત કરવામાં આવતી હતી. સમય જતાં, આ પદ્ધતિ અપૂરતી માનવામાં આવી. ૧૯૯૪ માં, ભારત સરકારે આધુનિક સંરક્ષણ તકનીકો અપનાવી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મદદથી, હિલીયમ ગેસ ચેમ્બર વિકસાવ્યા, જેનો ઉપયોગ હજુ પણ બંધારણના રક્ષણ માટે થાય છે.

બંધારણ વિશે રસપ્રદ તથ્યો

ભારતીય બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આશરે ૨ વર્ષ, ૧૧ મહિના અને ૧૮ દિવસ લાગ્યા. મૂળ નકલ તેની મૂળ હસ્તલિખિત સ્થિતિમાં સચવાયેલી છે. બંધારણના દરેક પાનાને કલાકૃતિની જેમ શણગારવામાં આવે છે, અને તેને વિશ્વના સૌથી સુરક્ષિત દસ્તાવેજોમાંનો એક માનવામાં આવે છે.