નવા નાણાકીય વર્ષમાં ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરનારા કરદાતાઓ માટે આ વખતે આવકવેરા વિભાગ દ્વારા ફોર્મમાં કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ (આકારણી વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭) માટે બદલાયેલા નિયમો હેઠળ હવે કરદાતાઓએ કેપિટલ ગેઈન, શેર માર્કેટ ટ્રેડિંગ, બેંક બેલેન્સ અને ટેક્સમાં મળતી છૂટછાટો અંગે પહેલા કરતાં ઘણી વધારે અને વિગતવાર માહિતી આપવી પડશે.

સરકારે આ ફેરફારો ટેક્સ વિભાગની આધુનિક 'ડેટા આધારિત તપાસ પ્રણાલી' (Data-driven tracking system) ને ધ્યાનમાં રાખીને કર્યા છે. આ નવા નિયમો અને બદલાયેલા ITR ફોર્મ અંગેનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

ટેક્સ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ઇન્કમ ટેક્સ વિભાગ હવે એન્યુઅલ ઇન્ફોર્મેશન સ્ટેટમેન્ટ (AIS), ટીડીએસ (TDS) રેકોર્ડ્સ, બ્રોકરેજ રિપોર્ટ્સ અને બેંક ખાતાઓમાંથી મળતા ડેટાનું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા સઘન મિલાન કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં રિટર્ન ફાઇલ કરતી વખતે જો કોઈ નાની વિગત છુપાવવામાં આવે અથવા ડેટામાં તફાવત માલૂમ પડે, તો સીધી જ આકરા વ્યાજ સાથે ટેક્સ નોટિસ ફટકારવામાં આવી શકે છે.

ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સના મતે, હવે ITR ફાઇલિંગને માત્ર એક ઔપચારિક પ્રક્રિયા સમજવાની ભૂલ ભારે પડી શકે છે. વિભાગ પાસે ઉપલબ્ધ ડેટા અને તમારા રિટર્નની માહિતી એકબીજા સાથે એકદમ મેચ થવી અનિવાર્ય છે.

ITR-1 (સહજ) ફોર્મમાં શું બદલાયું?
બે મકાનની આવક: હવે જે કરદાતાઓને બે મકાનમાંથી ભાડાની આવક થતી હોય, તેઓ પણ ITR-1 ફોર્મ ભરી શકશે. અગાઉ એકથી વધુ મકાન હોવાની સ્થિતિમાં ફરજિયાત ITR-2 ફોર્મ ભરવું પડતું હતું.

શેર-મ્યુચ્યુઅલ ફંડનો નફો: લિસ્ટેડ શેર્સ અને ઇક્વિટી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાંથી કલમ 112A હેઠળ થતો ૧.૨૫ લાખ રૂપિયા સુધીનો લોન્ગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન (LTCG) હવે સીધો ITR-1 માં દર્શાવી શકાશે.

અન્ય વિગતો: કરદાતાઓએ પોતાનો વૈકલ્પિક (સેકન્ડરી) સરનામું, નવો મોબાઈલ નંબર અને ઈમેલ આઈડીની વધારાની માહિતી આપવી પડશે. જોકે વિદેશથી પેન્શન મેળવતા લોકોને હવે વિદેશી પેન્શન ખાતાની વિગતો આપવામાંથી મુક્તિ અપાઈ છે.

ITR-2 ફોર્મમાં નવું શું છે?
કેપિટલ ગેઈન (મિલકત કે શેર વેચાણના નફા) થી સંબંધિત તમામ વ્યવહારોની ખૂબ જ વિસ્તૃત અને વિગતવાર માહિતી આપવી પડશે.

શેર બાયબેક (Share Buyback) ના કારણે જો કોઈ નુકસાન થયું હોય, તો તેનું અલગથી રિપોર્ટિંગ કરવું પડશે.

વિદેશી સંપત્તિ, વિદેશી બેંક ખાતા, વિદેશી શેર કે વિદેશમાંથી થતી કોઈપણ આવકની માહિતી આપવી અગાઉની જેમ જ ફરજિયાત રહેશે.

ITR-3 ફોર્મમાં મોટા ફેરફારો (શેર ટ્રેડર્સ માટે ખાસ)
ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ (F&O), ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડિંગ, કોમોડિટી ટ્રેડિંગ અને કરન્સી ટ્રેડિંગમાંથી થતી કમાણી કે નુકસાનની અલગ-અલગ અને સ્પષ્ટ વિગતો આપવી પડશે. ઓડિટર સંબંધિત રિપોર્ટિંગના કેટલાક નિયમો સરળ કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ મોટા નાણાકીય વ્યવહારો પર કડક નજર રખાશે.

ITR-4 (સુગમ) ફોર્મમાં ફેરફાર

• પ્રિઝમ્પ્ટિવ ટેક્સેશન સ્કીમ (અનુમાનિત કરવેરા યોજના) પસંદ કરનારા કરદાતાઓ પણ હવે બે મકાનની આવક આ ફોર્મમાં બતાવી શકશે.
• કલમ 112A હેઠળનો ૧.૨૫ લાખ રૂપિયા સુધીનો લોન્ગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન રિપોર્ટ કરી શકાશે.
• સૌથી મહત્વનો ફેરફાર એ છે કે, ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં તમારા બેંક ખાતામાં કેટલું આખરી બેલેન્સ હતું, તે આ ફોર્મમાં જાહેર કરવું હવે ફરજિયાત રહેશે.

રાજકીય પક્ષોને આપેલા દાન પર કડક નજર
આર્થિક વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, રાજકીય પક્ષોને દાન આપીને કલમ 80GGC હેઠળ ૧૦૦% ટેક્સ છૂટનો દાવો કરનારા ઘણા કરદાતાઓને તાજેતરમાં ટેક્સ વિભાગે ફેક ડોનેશનના શંકાસ્પદ કેસમાં નોટિસો મોકલી છે. આ છેતરપિંડી રોકવા માટે હવે ITR ફોર્મમાં જે-તે રાજકીય પક્ષનો પાન (PAN) નંબર ભરવા માટે એક નવું જ સ્પેશિયલ કોલમ ઉમેરી દેવામાં આવ્યું છે.

ITR ફાઇલ કરવાની છેલ્લી તારીખ અને લેટ ફી
પગારદાર કર્મચારીઓ (Salaried Class): રિટર્ન ફાઇલ કરવાની છેલ્લી તારીખ ૩૧ જુલાઈ રહેશે.

બિઝનેસ અને એફએન્ડઓ (F&O) ટ્રેડર્સ: નોન-ઓડિટ વ્યાપારી મામલાઓ, ચોક્કસ ટ્રસ્ટો અને F&O ટ્રેડિંગ કરનારાઓ માટે આ સમયસીમા વધારીને ૩૧ ઓગસ્ટ કરવામાં આવી છે. (કારણ કે F&O ની આવકને બિઝનેસ ઇન્કમ ગણવામાં આવે છે).

સુધારેલું (Revised) રિટર્ન: જો ભૂલથી ખોટું રિટર્ન ભરાઈ ગયું હોય, તો તેને સુધારવા માટે જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ થી માર્ચ ૨૦૨૭ વચ્ચેનો સમય મળશે. જોકે, આ માટે ૫ લાખ સુધીની આવક ધરાવતા લોકોએ ૧,૦૦૦ રૂપિયા અને તેનાથી વધુ આવક ધરાવતા લોકોએ ૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધીની લેટ ફી (દંડ) ચૂકવવી પડી શકે છે.

આવકવેરા વિભાગે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે બેંક, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ગૃહો, શેર બ્રોકર્સ અને તમારી કંપની (એમ્પ્લોયર) પાસેથી બધી જ માહિતી સીધી સરકાર પાસે પહોંચી રહી છે. તેથી, રિટર્ન સબમિટ કરતાં પહેલાં તમામ વિગતો એકવાર ચોક્કસ વેરિફાય કરી લેવી હિતાવહ છે.