દેશમાં કેસોનું વધતું ભારણ ન્યાયતંત્ર અને સરકાર બંને માટે ચિંતાનો વિષય છે, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશનું પદ લગભગ છ મહિના એટલે કે 178 દિવસથી ખાલી છે. 23 નવેમ્બર, 2025ના રોજ ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ (સીજેઆઇ) બીઆર ગવઈની નિવૃત્તિ પછી આ પદ ખાલી પડ્યું હતું. ત્યારબાદ, 15 એપ્રિલ, 2026ના રોજ ન્યાયાધીશ રાજેશ બિંદલની નિવૃત્તિ સાથે, સુપ્રીમ કોર્ટમાં ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યા વધીને બે થઈ ગઈ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ટૂંક સમયમાં સીજેઆઇ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતામાં સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમની બેઠક યોજાશે, જેમાં એક સાથે છ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ભલામણ કરવામાં આવી શકે છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, વર્તમાન સીજેઆઈ સૂર્ય કાંતે 24 નવેમ્બર, 2025ના રોજ પદ સંભાળ્યા પછી હજુ સુધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં નવા ન્યાયાધીશની નિમણૂકની ભલામણ કરી નથી. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની સંખ્યા 34થી વધારીને 38 કરી છે. આમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ સહિત કુલ 38 પદોનો સમાવેશ થશે.

આ નિર્ણય એટલો મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવ્યો કે સંસદ સત્રની રાહ જોયા વિના, રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ શનિવારે સુપ્રીમ કોર્ટ (ન્યાયાધીશોની સંખ્યા) અધિનિયમ, 1956માં સુધારાને મંજૂરી આપતો વટહુકમ બહાર પાડ્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશનું પદ આટલા લાંબા સમય સુધી ખાલી રહેવાનો આ દુર્લભ કિસ્સો માનવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમની ભલામણોને જાહેર કરવાની પ્રથા ભૂતપૂર્વ સીજેઆઈ દીપક મિશ્રાના કાર્યકાળ દરમિયાન શરૂ થઈ હતી.

ત્યારબાદના રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે ભૂતપૂર્વ સીજેઆઇ બીઆર ગવઈના નેતૃત્વ હેઠળના કોલેજિયમે માત્ર 13 દિવસમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં ત્રણ નવા ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની ભલામણ કરી હતી. સીજેઆઇ સંજીવ ખન્નાના નેતૃત્વ હેઠળના કોલેજિયમે, જે તેમના પહેલા હતા, માત્ર 16 દિવસમાં એક ન્યાયાધીશની નિમણૂકની ભલામણ કરી હતી.

જાણકાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની સંખ્યા વધારવાનો નિર્ણય મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની વિનંતી પર લેવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલ છે કે તેમણે ફેબ્રુઆરી 2026 માં કેન્દ્ર સરકારને પત્ર લખીને ન્યાયાધીશોની સંખ્યામાં વધારો કરવાની વિનંતી કરી હતી.

પત્રમાં પડતર કેસોના ઝડપી નિકાલ અને નિયમિત બંધારણીય બેન્ચની જરૂરિયાતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પછી, કેન્દ્ર સરકારે પદોની સંખ્યા વધારવા સંમતિ આપી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં નવા ન્યાયાધીશો માટે કામચલાઉ ચેમ્બરની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. વધારાના ચેમ્બર અને ઓછામાં ઓછા એક નવા કોર્ટરૂમના નિર્માણ પર પણ કામ શરૂ થઈ ગયું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર, જૂન 2026 માં વધુ બે ન્યાયાધીશો નિવૃત્ત થવાના છે. ન્યાયાધીશ પંકજ મિથલ 16 જૂને નિવૃત્ત થશે, અને ન્યાયાધીશ જેકે મહેશ્વરી 28 જૂને 65 વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થશે. પરિણામે, સુપ્રીમ કોર્ટમાં ખાલી જગ્યાઓની સંખ્યામાં વધુ વધારો થવાની સંભાવના છે.

નેશનલ જ્યુડિશિયલ ડેટા ગ્રીડ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટમાં હાલમાં કુલ 93,848 કેસ પેન્ડિંગ છે. આમાં 73,065 સિવિલ કેસ અને 20,783 ફોજદારી કેસનો સમાવેશ થાય છે. ગયા મહિને, સુપ્રીમ કોર્ટમાં 7,256 નવા કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 7,918 કેસનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. સૌથી જૂનો પેન્ડિંગ કેસ લગભગ 40 વર્ષ જૂનો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

હાઈકોર્ટમાં ૬૧ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ભલામણ

સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂકોમાં સતત વિલંબ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ સીજેઆઈ સૂર્યકાંતના નેતૃત્વ હેઠળનું કોલેજિયમ દેશની વિવિધ હાઈકોર્ટોમાં ખાલી પદો ભરવા માટે અત્યંત સક્રિય દેખાઈ રહ્યું છે. છેલ્લા છ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં, કોલેજિયમ દ્વારા જુદી-જુદી હાઈકોર્ટમાં ૬૧ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે મહત્વપૂર્ણ ભલામણો કરવામાં આવી છે. રાહતની વાત એ છે કે કેન્દ્ર સરકારે પણ હકારાત્મક વલણ દાખવીને આ યાદીમાંથી ઘણી ખરી ભલામણોને મંજૂરી આપી દીધી છે, જેથી હાઈકોર્ટોમાં પેન્ડિંગ કેસોનો નિકાલ ઝડપી બનશે.