કેન્દ્ર સરકાર ભારતીય લોકશાહી માળખામાં મોટા ફેરફારો સાથે આગળ વધી રહી હોય તેવું લાગે છે. બંધારણ (131મો સુધારો) બિલ, 2026, લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં બેઠકોનું પુનર્ગઠન, મતવિસ્તારોનું પુનર્નિર્માણ અને મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ અનામતના વહેલા અમલીકરણનો માર્ગ મોકળો કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ બિલ લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારીને 850 કરવાનો પ્રસ્તાવ રાખે છે. આ હેતુ માટે એક બિલ ગુરુવારે લોકસભામાં રજૂ થવાનું છે. આ બિલ 2011ની વસ્તી ગણતરીના આધારે કરવામાં આવેલા સીમાંકન પર છે.

આ દરખાસ્ત ફક્ત બેઠકોની સંખ્યા વધારવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વસ્તીની બંધારણીય વ્યાખ્યામાં ફેરફાર કરવા, સીમાંકન પરનો જૂનો પ્રતિબંધ દૂર કરવા અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભાઓમાં એક નવું માળખું લાગુ કરવાનો એક વ્યાપક પ્રયાસ છે. સરકારના મતે, 1971ની વસ્તી ગણતરી પર આધારિત લાંબા સમયથી સ્થાપિત બેઠક વ્યવસ્થા હવે દેશની વર્તમાન વસ્તી વિષયક વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરતી નથી.

તાજેતરના દાયકાઓમાં, શહેરીકરણ, આંતરિક સ્થળાંતર, અસમાન વસ્તી વૃદ્ધિ અને નવા સામાજિક-રાજકીય સંતુલનને કારણે પ્રતિનિધિત્વનો પ્રશ્ન વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે. લોકશાહી પ્રતિનિધિત્વને વધુ સંતુલિત અને સમાવિષ્ટ બનાવવા માટે આ બિલને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

આ બિલની સૌથી મોટી અને રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ લોકસભામાં સભ્યોની સંખ્યામાં વધારો કરવાની છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 81માં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ છે જેથી રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક મતવિસ્તારમાંથી સીધા ચૂંટાયેલા સભ્યોની સંખ્યા 815થી વધુ ન હોય. વધુમાં, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું પ્રતિનિધિત્વ મહત્તમ 35 સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવશે.

આ ફેરફારનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં, લોકસભાની કુલ સંખ્યા વર્તમાન સંખ્યા કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોઈ શકે છે, જે 850 સુધી પહોંચી શકે છે. સરકારનો દલીલ છે કે લોકશાહીમાં પ્રતિનિધિત્વ વસ્તી અને પ્રાદેશિક સંતુલન પર આધારિત હોવું જોઈએ.

જો કોઈ રાજ્ય કે પ્રદેશની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોય, તો તેના મતદારોને પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. આ જ કારણ છે કે લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારવાના પ્રસ્તાવને ફક્ત ટેકનિકલ સુધારા તરીકે નહીં, પરંતુ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના પુનર્ગઠનના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ રાષ્ટ્રીય રાજકારણ માટે પણ અસર કરશે.

બિલનો બીજો મુખ્ય ભાગ સીમાંકન પ્રક્રિયાને પુનર્જીવિત કરવાનો છે. તે બંધારણના અનુચ્છેદ 82 અને 170 માં એવી જોગવાઈઓને દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે જે 2026 પછીની પ્રથમ વસ્તી ગણતરી પ્રકાશિત થાય ત્યાં સુધી બેઠકોના નવા પુનર્ગઠનને અટકાવતી હતી. આ પ્રતિબંધને દૂર કરીને, સરકારનો હેતુ નવીનતમ પ્રકાશિત વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન માટે માર્ગ મોકળો કરવાનો છે.

સીમાંકન બિલ, 2026 હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર એક નવું સીમાંકન પંચ સ્થાપિત કરશે. આ પંચની રચના પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. આ પંચની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ કરશે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અથવા તેમના દ્વારા નિયુક્ત ચૂંટણી કમિશનર પદાધિકારી સભ્ય હશે. આ પંચનું પ્રાથમિક કાર્ય તાજેતરની વસ્તી ગણતરીના આધારે લોકસભા અને વિધાનસભા બેઠકોની સંખ્યા નક્કી કરવાનું, તેમને ફરીથી ગોઠવવાનું અને મતવિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવાનું રહેશે.

આ પ્રક્રિયા હેઠળ, કમિશન તેના ડ્રાફ્ટ દરખાસ્તોને સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત કરશે. ત્યારબાદ જાહેર વાંધા અને સૂચનો મંગાવવામાં આવશે. એકવાર અંતિમ આદેશો સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થઈ જાય, પછી તે કાયદો બની જશે અને તેને કોર્ટમાં પડકારી શકાશે નહીં.

સીમાંકન દરમિયાન, ખાતરી કરવામાં આવશે કે મતવિસ્તાર ભૌગોલિક રીતે સંકુચિત હોય, વહીવટી એકમોની સીમાઓનો આદર કરે અને જાહેર સુવિધાઓ અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લે. ઉદ્દેશ્ય ફક્ત વસ્તીના આધારે ગાણિતિક વિભાજન બનાવવાનો નથી, પરંતુ વ્યવહારુ અને વહીવટી રીતે કાર્યક્ષમ મતવિસ્તાર બનાવવાનો છે.

બિલમાં વસ્તીની વ્યાખ્યા પણ બદલવામાં આવી રહી છે. કલમ 55, 81, 170, 330 અને 332માં વસ્તીનો અર્થ હવે સંસદ કાયદા દ્વારા નક્કી કરી શકે તેવી કોઈપણ વસ્તી ગણતરી થશે અને જેનો સંબંધિત ડેટા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. આ ભવિષ્યના સીમાંકન અને બેઠક ફાળવણી માટે વધુ લવચીક અને અદ્યતન આધાર પૂરો પાડશે.

આ બિલમાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના પ્રતિનિધિત્વ અંગે પણ ખાસ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. અરુણાચલ પ્રદેશ, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ અને ત્રિપુરા જેવા રાજ્યોમાં અનુસૂચિત જનજાતિ માટે બેઠકોના પુનર્ગઠન અને અનામત ગુણોત્તર અંગે સ્પષ્ટતા આપવામાં આવી છે, જેથી સીમાંકન પછી પણ તેમના પ્રતિનિધિત્વને અસર ન થાય.

સીમાંકન પછી તુરંત જ મહિલા અનામત લાગુ

આ સમગ્ર કાયદાકીય પેકેજનું સૌથી ચર્ચિત પાસું મહિલાઓ માટે અનામતનો ઝડપી અમલ છે. ૧૦૬મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, ૨૦૨૩, જેને નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેમાં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ અનામતની જોગવાઈ હતી, પરંતુ તેનો અમલ સીમાંકન અને વસ્તી ગણતરી સાથે જોડાયેલો હતો. આ જ કારણ હતું કે તેના અમલીકરણમાં સમય લાગવાની અપેક્ષા હતી. હવે, નવા બિલમાં કલમ 334એમાં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ છે જેથી નવીનતમ પ્રકાશિત વસ્તી ગણતરી ના આધારે સીમાંકન પછી તુરંત જ મહિલાઓ માટે અનામત લાગુ કરી શકાય. આનો અર્થ એ થયો કે મહિલા અનામત લાગુ કરવા માટે 2026 પછીની પ્રથમ વસ્તી ગણતરી માટે લાંબી રાહ જોવી પડશે નહીં, પરંતુ તે નવીનતમ ઉપલબ્ધ પ્રકાશિત ડેટા પર આધારિત હશે. આ અનામત લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અને દિલ્હી, પુડુચેરી અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લાગુ પડશે.

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં શું બદલાવ આવશે?

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કાયદા (સુધારા) બિલ, 2026, ત્રણ મુખ્ય કાયદાઓમાં ફેરફારનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકાર અધિનિયમ, 1963; રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી સરકાર અધિનિયમ, 1991; અને જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 2019. પુડુચેરીમાં, વિધાનસભાના સભ્યોની સંખ્યા હવે સીમાંકન આયોગ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે અને 30થી ઓછી નહીં હોય. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નામાંકિત સભ્યોની સંખ્યા વધારીને પાંચ કરવામાં આવશે, જેમાંથી બે મહિલાઓ હશે. દિલ્હીમાં, વિધાનસભાના સભ્યોની સંખ્યા સીમાંકન આયોગ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે અને 70થી ઓછી નહીં હોય. જ્યાં સુધી નવું સીમાંકન લાગુ ન થાય ત્યાં સુધી, હાલના મતવિસ્તારોના આધારે ચૂંટણીઓ યોજાશે. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં, વિધાનસભાના કુલ સભ્યોની સંખ્યા 114થી ઓછી નહીં હોય.

આ બિલ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે

સરકારનું કહેવું છે કે ૧૯૭૧ની વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકો સ્થિર કરવાનો હેતુ હવે પૂર્ણ થઈ ગયો છે. તે સમયે, તેની સ્થાપના કુટુંબ નિયોજનને પ્રોત્સાહન આપવા અને રાજ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે કરવામાં આવી હતી. જોકે, દેશની વસ્તી, વસાહત, શહેરી વિસ્તરણ અને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વની જરૂરિયાતો બદલાઈ ગઈ છે. મહિલા અનામતની જોગવાઈને મહિલાઓના રાજકીય સશક્તિકરણ તરફ એક ઐતિહાસિક પગલું માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારીમાં માળખાકીય રીતે વધારો કરશે.