નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬માં ટેક્સ રિફંડ મેળવવાની આશા રાખીને બેઠેલા મોટા રોકાણકારો અને સંસ્થાઓ માટે એક અત્યંત અજીબોગરીબ અને હેરાન કરનારો કિસ્સો સામે આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે ટેક્સ રિફંડ અટકવા પાછળ કોઈ મોટી નાણાકીય ગેરરીતિ કે દસ્તાવેજોની ખામી જવાબદાર હોય છે, પરંતુ આ વખતે કરોડો રૂપિયાનું રિફંડ માત્ર બેંક ખાતામાં નોંધાયેલું નામ બહુ લાંબું હોવાના કારણે અટકી પડ્યું છે.

નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) ની નવી રિયલ-ટાઇમ વેરિફિકેશન સિસ્ટમ અને બેંકોના સોફ્ટવેર વચ્ચે સર્જાયેલી આ ટેકનિકલ ખામીના કારણે વિદેશી રોકાણકારોના કરોડો રૂપિયા સિસ્ટમમાં ફસાઈ ગયા છે. આ અનોખી ટેકનિકલ અડચણ અને તેના ઉકેલ માટે થઈ રહેલી કવાયતનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

સરકારે ટેક્સ રિફંડની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને ઝડપી બનાવવા માટે ચાલુ વર્ષથી બેંક ખાતાને ઓનલાઇન વેરિફાય (વેલિડેટ) કરવાનો નવો નિયમ લાગુ કર્યો છે. આ આખી પ્રક્રિયાને NPCI ની નવી રિયલ-ટાઇમ વેરિફિકેશન સિસ્ટમ સાથે લિંક કરવામાં આવી છે. પરંતુ, આ સિસ્ટમ શરૂ થતાં જ બે અલગ-અલગ ટેકનિકલ માપદંડો સામસામે આવી ગયા છે.

સિસ્ટમ વચ્ચે કેવી રીતે ફસાયો ટેકનિકલ પેંચ?
આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ અક્ષરોની મર્યાદા (Character Limit) છે. દેશની મોટાભાગની બેંકો પોતાના ગ્રાહકોને ખાતાના સત્તાવાર નામમાં ૧૦૦ અક્ષરો (Characters) સુધીનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપે છે. જ્યારે બીજી તરફ, ટેક્સ રિફંડ મંજૂર કરતી NPCI ની નવી વેરિફિકેશન સિસ્ટમ માત્ર ૫૦ અક્ષરોને જ સપોર્ટ કરે છે.

જ્યારે આ સિસ્ટમ ઓટોમેટિકલી બેંક ખાતાના નામ સાથે ડેટા મેચ કરે છે, ત્યારે નામની લંબાઈ અલગ-અલગ હોવાને કારણે કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર ‘મિસમેચ’ (Mismatch) ની એરર બતાવવા લાગે છે. આ નાનકડી ખામીને લીધે એકાઉન્ટનું વેલિડેશન પૂરું થતું નથી અને નિયમ મુજબ જ્યાં સુધી એકાઉન્ટ વેરિફાય ન થાય ત્યાં સુધી આવકવેરા વિભાગ રિફંડના પૈસા ટ્રાન્સફર કરી શકતું નથી.

મોટા વિદેશી રોકાણકારો (FPIs) બન્યા ભોગ
આ નવી ટેકનિકલ ખામીનો સૌથી મોટો ફટકો ભારતીય શેરબજારમાં અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કરતા ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટર્સ (FPIs) અને મોટા વૈશ્વિક પેન્શન ફંડ્સને પડ્યો છે. હાલમાં બજારમાં કાર્યરત આશરે ૧૦ ટકા જેટલા વિદેશી રોકાણકારો એવા છે, જેમનું સત્તાવાર નામ ૫૦ અક્ષરો કરતાં ઘણું લાંબું છે. એકાઉન્ટ વેરિફિકેશન અટકી જવાથી આવા દરેક રોકાણકારના કરોડો રૂપિયાનું રિફંડ અટવાઈ ગયું છે.

શા માટે આટલા લાંબા હોય છે વિદેશી ફંડ્સના નામ?
સામાન્ય નાગરિકોના નામ સામાન્ય રીતે ટૂંકા હોય છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિદેશી ફંડ્સ અને પેન્શન ફંડ્સના નામ રાખવા માટે એક ખાસ કાનૂની માળખું હોય છે. તેમના સત્તાવાર નામની શરૂઆતમાં મુખ્ય ફંડનું નામ હોય છે, ત્યારબાદ ફંડ મેનેજરનું નામ જોડાય છે અને અંતમાં સંસ્થાનું કાનૂની માળખું (જેમ કે Sicav, LLP વગેરે) લખવામાં આવે છે. આ લાંબા ફોર્મેટના કારણે તેમનું નામ ૫૦ અક્ષરોની મર્યાદાને સરળતાથી વટાવી જાય છે. જ્યારે આ રોકાણકારો NPCI ના ફોર્મમાં પોતાના નામના શરૂઆતના ૫૦ અક્ષરો લખે છે, ત્યારે બેંકમાં નોંધાયેલા પૂરા નામ સાથે તે મેચ થતું નથી.

નાણા મંત્રાલય પાસેથી રાહતની આશા
આ ગંભીર વૈશ્વિક સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને હવે કસ્ટોડિયન બેંકો અને NPCI એ સીધો દેશના નાણા મંત્રાલય (Finance Ministry) નો સંપર્ક સાધ્યો છે. સરકાર સમક્ષ એક વિશેષ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોને આ બેંક એકાઉન્ટ વેરિફિકેશનના કડક નિયમમાંથી અસ્થાયી રૂપે ખાસ મુક્તિ (Exception) આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની 'ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ' (વેપારની સરળતા) ની છબી જાળવી રાખવા માટે સરકાર ટૂંક સમયમાં આ મામલે હસ્તક્ષેપ કરીને વચગાળાનો રસ્તો કાઢશે તેવી પ્રબળ સંભાવના છે.