અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા ૧૦૦ કરતાં પણ વધુ દિવસોથી ચાલી રહેલું ભયાનક યુદ્ધ હવે શાંતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ઈરાનની અર્ધ-સરકારી ન્યૂઝ એજન્સીના અહેવાલ અનુસાર, બંને દેશો વચ્ચે કાયમી યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ને લઈને સહમતી સધાઈ ગઈ છે. આ ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમ વચ્ચે, વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠાની કરોડરજ્જુ ગણાતી 'હોર્મુઝની ખાડી' (Strait of Hormuz) ફરી એકવાર સમગ્ર વિશ્વમાં ભારે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે.

ફારસની ખાડીને ખુલ્લા સમુદ્ર સાથે જોડતો આ અત્યંત સાંકડો સમુદ્રી માર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ અને આર્થિક સુરક્ષાનો ગઢ છે. વિશ્વના કુલ દરિયાઈ તેલ વ્યાપારનો આશરે ૨૦ ટકા હિસ્સો અને વિશાળ માત્રામાં એલએનજી (LNG) ગેસ આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે. હવે એવા અહેવાલો સામે આવ્યા છે કે ઈરાન આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પર એક મોટો 'ટોલ ટેક્સ' અથવા ટ્રાન્ઝિટ ફી વસૂલવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે, જે તેની કમાણીના તમામ રેકોર્ડ તોડી શકે છે. આ નવી યોજના અને હોર્મુઝના અર્થશાસ્ત્ર અંગેનો સંપૂર્ણ વિગતવાર અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના નિષ્ણાતોના મતે, જો ઈરાન પોતાની આ નવી વસૂલાત યોજના લાગુ કરવામાં સફળ રહેશે, તો તે તેની પરંપરાગત તેલ નિકાસ (Oil Export) ની કમાણી કરતાં પણ મોટો આર્થિક સ્ત્રોત બની જશે.

પ્રતિ બેરલ ૧ ડોલર વસૂલવાની ચર્ચા
રિપોર્ટ અનુસાર, ઈરાન હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થતા વિદેશી તેલ ટેન્કરો પર પ્રતિ બેરલ ૧ અમેરિકી ડોલરનો નવો સેવા શુલ્ક (ટોલ) લગાવવાની ગંભીર વિચારણા કરી રહ્યું છે. જો આ વ્યવસ્થા વૈશ્વિક સ્તરે અમલી બને, તો ઈરાનને દર વર્ષે ૭૦ થી ૮૦ અબજ ડોલર (આશરે ₹૬.૫ લાખ કરોડ કરતાં વધુ) ની અધધ આવક થઈ શકે છે.

વાર્ષિક ૮૦ અબજ ડોલરની કમાણીનો અંદાજ
આ આંકડો કેટલો વિશાળ છે તેનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય કે ઈરાનની પોતાની સત્તાવાર તેલ નિકાસની આવક પણ આના કરતાં અડધી રહી છે. ઈરાને વર્ષ ૨૦૨૩માં તેલ વેચીને આશરે ૪૧.૧ અબજ ડોલર અને વર્ષ ૨૦૨૪માં ૪૬.૭ અબજ ડોલરની કમાણી કરી હતી. આમ, જહાજો પરનો આ નવો ટેક્સ ઈરાનને બેઠા બેઠા બમણી કમાણી કરાવી આપશે.

યુદ્ધ અને આકરા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો છતાં ઈરાનની તેલ આવક વધી
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલતા પ્રાદેશિક તણાવ અને વૈશ્વિક પ્રતિબંધો છતાં ઈરાન પોતાના કાચા તેલની સપ્લાય જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યું છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, માર્ચ ૨૦૨૬માં ઈરાનની દૈનિક તેલની આવક વધીને આશરે ૧૩૯ મિલિયન ડોલર પ્રતિ દિવસ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ફેબ્રુઆરીમાં ૧૧૫ મિલિયન ડોલર હતી. ભયંકર સંઘર્ષ છતાં ઈરાન દરરોજ આશરે ૧૬ લાખ બેરલ કાચું તેલ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોકલી રહ્યું છે.

કેવી રીતે સર્જાયું હતું હોર્મુઝ સંકટ?
આ વૈશ્વિક તણાવની શરૂઆત ફેબ્રુઆરીના અંતમાં થઈ હતી, જ્યારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા કરવામાં આવેલા સૈન્ય હુમલાના જવાબમાં ઈરાને વળતો પ્રહાર કરીને હોર્મુઝની ખાડીમાં તમામ કમર્શિયલ જહાજોની અવરજવર પર કડક નિયંત્રણો લાદી દીધા હતા.

​​​​​​​દુનિયાનો પાંચમો ભાગ જે સમુદ્રી માર્ગ પર નિર્ભર હોય, તે રસ્તો બંધ થતાં જ આખા વિશ્વના ઉર્જા બજારને મોટો ઝટકો લાગ્યો હતો. કાચા તેલના ભાવો આસમાને પહોંચી ગયા હતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ઠપ્પ થઈ ગયો હતો કારણ કે હજારો જહાજો ખાડીની બંને તરફ ફસાઈ ગયા હતા. હવે જ્યારે શાંતિ વાર્તા અંતિમ તબક્કામાં છે, ત્યારે ઈરાન આ રસ્તાને પોતાની કમાણીનું નવું હથિયાર બનાવવા જઈ રહ્યું છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને કૂટનીતિક વિરોધ વચ્ચે આ ટેક્સ વસૂલવો ઈરાન માટે એટલો સરળ પણ નહીં હોય.